شارسانیه‌ت و ئاکام و ئاسه‌واره‌کانی

بۆ

جیهان

جیهان هی هه‌موومانه‌ و ده‌بێ به‌یه‌که‌وه‌ بیپارێزین

نووسین و ئاماده‌کردنی : نادر فه‌تحی (شوانه‌) 

گه‌ڵاڕێزانی 2711ی کوردی، ئاڵمان

ماڵپه‌ڕی رۆژهه‌ڵات / بۆکان

www.rojhalat.de / www.bokan.de

پێش گوته‌:

له‌م نووسراوه‌یه‌دا هه‌وڵی شیکردنه‌وه‌ی مێژووی شارسانیه‌ت و ئاکام و ئاسه‌واره‌کانی بۆ ئه‌م جیهانه‌ له‌ روانگه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی شۆڕشی ئیمپاتیEmpathy/Empathie1،یه‌وه‌ ده‌درێ. هه‌روه‌ها دۆزینه‌وه‌ی وەڵامی ئه‌و پرسیاره‌ که‌ چلۆن ئیمپاتی بووە،‌ یاخود ده‌بێته‌ هۆی ئاڵوگۆڕپێکهێنان لە چاره‌نووسی ئێمه‌ی مرۆڤ تا ئه‌مڕۆ و ته‌نانه‌ت له‌ داهاتووشدا. به‌ پێی ئه‌زموونی نوێی زانایان، هه‌ڵس و که‌وتی سروشتیی مرۆڤ، ده‌کرێ ئاڵ و گۆڕی به‌سه‌ر دا بێ. زانایانی بواره‌کانی ده‌روونناسی و به‌تایبه‌ت پسپۆرانی مێشك له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن که‌ ده‌بێ له‌سه‌ر مانا و تێگەیشتن له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ سروشتییه‌کانی مرۆڤ وه‌ك هێرشکا‌ری، ماتریالیسم، قازانج په‌ره‌ستی و به‌خیلی،  گۆڕانکاری تێدا بکرێ. 

   له‌و نووسراوه‌یه‌دا چاوێك به‌سه‌ر مێژووی سامناکی په‌ره‌سه‌ندنی بەرئاوەژوو و هه‌ڵه‌ی ئیمپاتی ئینسانی له‌ رابردوودا ده‌گێڕین و دوای تێپه‌ڕبوون به‌سه‌ر دنیای مودێڕن، له‌ روانگه‌ی ئایینه‌کان و ئیدیۆلۆژییه‌کانی سه‌ده‌کانی هه‌ژده‌ و نۆزده‌ هه‌تا سه‌ده‌ی بیست و یه‌که‌م، ده‌سکه‌وت و ئه‌زموونه‌کانیان ده‌خه‌ینه‌ ژێر لێکۆڵینه‌وه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ مێژووی ئابووریی له‌ روانگه‌ی تێگه‌یاندن و فێرکردنی مرۆڤه‌وه‌ سه‌یر بکه‌ین، زنجیره‌ی ئەو گێڕاوه و ریوایه‌تانە ئاشکرا ده‌بن که‌ به‌ درێژایی‌ چیرۆکی مرۆڤایه‌تی، شاراوه‌ ماونه‌ته‌وه‌. به‌و شێوه‌یه‌ پێخۆرێك پێك دێ له‌ کانیاوی هه‌‌مه‌ڕه‌نگ وه‌ك ئه‌ده‌بیات، هونه‌ر، ئایین، فەلسەفە، مرۆڤ ناسی، کۆمه‌ڵناسی، ده‌روونناسی، زانستی سیاسی و تئۆری په‌یوه‌ندی و له‌ کۆتاییدا نموونه‌یه‌کی نوێی کۆمه‌ڵایه‌تی واته‌ " ئیمپاتی شارستانی".

هه‌لوێستی دروست و نوکته‌ و خاڵی سه‌ره‌کی  له‌  مێژووی  مرۆڤایه‌تیدا جیاوازی مابه‌ین دوو وشه‌ی ئیمپاتی و ئینترۆپی"Entropie"2 یه‌. ئاڵ و گۆڕ به‌سه‌رداهاتنی وزه‌ی به‌کارهاتوو و شۆڕشی په‌یوه‌ندی دنیای نوێ به‌ دوو قۆڵی بوونەته‌ هۆی پێکهێنانی پێکهاته‌یەکی کۆمه‌ڵایه‌تی ئاڵۆز. هه‌روه‌ها ته‌کنۆلۆژی په‌ره‌سەندووی فه‌رهه‌نگه‌کان ئه‌و بارودۆخه‌ بۆ مرۆڤ دروست ده‌که‌ن که‌ لێهاتوویی خۆناسین و ئیمپاتی خۆیی، په‌ره‌ پێبدەن. هه‌رچه‌نده‌ ژینگه‌ی کۆمه‌ڵگا ئاڵۆزتر بێ، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش مرۆڤ پێداویستی به‌ وزه‌ زیاتر ده‌بێ و له‌ نه‌هایه‌تدا ده‌بێته‌ هۆی ڕووتاندنه‌وه‌ی شێوه‌ی سامناکی کانگا سروشتییه‌کانی سه‌ر زه‌وی. نوکته‌ی سه‌یری مێژوویی ئه‌وه‌یه‌ که‌ په‌ره‌سه‌ندنی ئیمپاتی خۆناسینی ئێمه‌، له‌سه‌ر حیسابی رووتاندنه‌وه‌ی هه‌رچی زیاتری  کانگا‌ سروشتییه‌کانی سه‌ر زه‌وی و زه‌ره‌ر و زیان پێگه‌یاندن به‌م هه‌رده‌، مسووگه‌ر ده‌بێ. 

   ئه‌وڕۆ له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌و خه‌مه‌ گه‌وره‌یه‌دا راوه‌ستاوین و‌ به‌ هیوای گه‌وره‌بوونه‌وه‌ی ئینترۆپی، که‌ ببێته‌ له‌مپه‌رێك له‌ به‌رانبه‌ر مه‌ترسی توونابوونی خۆمان و  وه‌چه‌کانی داهاتوو و بتوانین سیسته‌مێك دابمه‌زرێنین که‌ خۆمان و پلانێته‌که‌مانی پێ رزگار بکه‌ین. ئه‌وەی که‌ ئێمه‌ له‌ تواناماندایه‌ ئه‌و کاره‌ پێك بێنین، خۆی پرسیارێکه‌ و بۆ گه‌یشتن به‌و مه‌به‌سته‌، به‌ گشت ده‌بێ ئاڵوگۆڕ به‌سه‌ر بیری ئابووری و کۆمه‌ڵایه‌تی خۆماندا بێنین. بۆ نیزیكبوونه‌وه‌ له‌و چه‌شنە رێگاچاره‌یه‌ به‌و نووسراوه‌یه‌ هه‌وڵی شی کردنه‌وه‌ی وشه‌گه‌لی " ئیمپاتی" و "ئینترۆپی" ده‌درێ، به‌ڵکوو به‌ تێگەیشتن و سه‌لماندنی ئه‌و راستییه‌، ئێمه‌ی مرۆڤ ئاڵ و گۆڕ به‌سه‌ر خوو و خده‌کانماندا بێنین. له‌ کۆتایی ئه‌و بابه‌ته‌دا ناوه‌ڕۆکی فیلمێکی سه‌ر ماڵپه‌ڕی "یوتیوب" به‌ ناوی "Home" واته‌ "ماڵه‌وه‌"که‌ مه‌به‌ست زه‌وی یه‌, وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی کوردی که‌ بینین و تێگەیشتنی فیلمەکەم بۆ خوێنه‌ری کورد زۆر به‌ گرنگ زانی. 

1 [ئێمپاتی به‌ مانای‌ لێهاتوویی و ناسین و هه‌ستپێکردن به‌ بیرکردنه‌وه‌ و تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی مرۆڤێك یاخود ئاژه‌ڵێك]

2 [ئینترۆپی له‌ زمانی یونانیدا به‌ مانای بادانه‌وه‌ و پێکهاتن هاتووه‌]

فلاندرن3 " Flandern "، ئێوا‌رێی رۆژی‌ 24 ی دسامبری 1914. شه‌ڕی یه‌که‌می جیهانی چۆته‌ پێنجه‌مین مانگیه‌وه‌. به‌ ملیۆن سه‌رباز له‌و ناوچه‌یه‌ و له‌ خه‌نده‌که‌ هه‌ڵکه‌ندراوه‌کاندا به‌رانبه‌ر به‌یه‌کتر سه‌نگه‌ریان گرتوه‌. له‌ زۆربه‌ی ناوچه‌که‌دا مه‌ودای مابه‌ینی سه‌ربازه ئینگلیزیه‌کان و ئاڵمانییه‌کان له‌ سی تا په‌نجا میتر زیاتر تێپه‌ڕ ناکا و ته‌نانه‌ت گوێیان له‌ ده‌نگی یه‌کتر هه‌یه‌. بارودۆخی سه‌ربازه‌کان زۆر خراپ و جه‌هه‌ننه‌مییه‌. سه‌رمای زستان تا سه‌ر ئێسقان سه‌ربازه‌کان ئازار ده‌دا. له‌ ناو خه‌نده‌که‌کاندا ئاو و سه‌هۆڵ راوه‌ستاوه‌. سه‌ربازه‌کان جێی پێخه‌وه‌که‌یان له‌و خه‌نده‌که‌ سامناکانه‌دا له‌گه‌ڵ مشك و جرجه‌مشك به‌ش ده‌که‌ن. له‌ ناو خه‌نده‌ک و ده‌وروبه‌ری سه‌نگه‌ره‌کان که‌للاکی سه‌ربازه‌ کووژرراوه‌کان که‌وتوون و کات بۆ به‌خاك سپاردنیان نییه‌. بۆنی که‌للاك رۆژەڕێیه‌ك ده‌ڕۆا. زۆربه‌ی سه‌ربازه‌کان به‌ راوه‌ستانه‌وه‌ ده‌نوون ده‌نا له‌ سه‌هۆڵاو‌ی ناو خه‌نده‌که‌که‌دا‌ ژیانیان ده‌که‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. 

ئێواره‌ی ئه‌و رۆژه‌ کاتێك هه‌وا ورده‌ ورده‌ به‌ره‌و تاریكی ده‌ڕۆیشت،  شتێکی زۆر سه‌یر قه‌وما. ئاڵمانییه‌کان به‌ پانایی سه‌نگه‌ره‌کانیان مۆمیان له‌سه‌ر داره‌ بچکووله‌کانی کریسمه‌س که‌ به‌ دیاری له‌ لایه‌ن بنه‌ماڵه‌کانیانه‌وه‌ پێیان گه‌یشتبوو، هه‌ڵگیرساند. دواتر به‌ کۆڕ ده‌ستیان کرد به‌ خۆێندنی سروودی کریسمه‌س. سه‌ربازه‌ ئینگلیزییه‌کان سه‌ریان سووڕمابوو. تاقمێك له‌ سه‌ربازه‌ ئینگلیزییه‌کان به‌ بیستنی سروودی کریسمه‌س بێ ئیختیار له‌ سه‌نگه‌ره‌کانیان هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌ و سه‌یری سه‌نگه‌ری دوژمنیان ده‌کرد. ئه‌و وێنه‌یه‌ له‌ دووره‌وه‌ وه‌ك سه‌کۆی شانوو له‌به‌ر چاوی سه‌ربازه‌ ئینگلیزییه‌کان خۆی ده‌نواند. وا مات و وڕ مابوون که‌ زۆربه‌یان ده‌ستان کرد به‌ چه‌پڵه‌ لێدان. له‌ پڕێکدا ئه‌وانیش به‌ربوونه‌ خوێندنه‌وه‌ی سروودی کریسمه‌س. ئه‌و بارودۆخه‌ وایلێکردبوون که‌ چه‌ند له‌ سه‌ربازه‌ ئینگلیزییه‌کان به‌ره‌و سه‌نگه‌ری دوژمن وه‌ڕێ که‌وتن. دوای ماوه‌یه‌کی کورت، ئه‌و هه‌ڵس و که‌وته‌ی سه‌ربازه‌کان بووه‌ هۆی وه‌ڕێکه‌وتنی هه‌زاران سه‌رباز به‌ره‌و سه‌نگه‌ری دوژمن. سه‌ربازه‌کانی دوو به‌ره‌، ده‌ستیان له‌گه‌ڵ یه‌کتر لێ ده‌داوه‌ و یه‌کتریان له‌ باوه‌ش ده‌گرت و وێنه‌ی ژن و منداڵه‌کانیان به‌ یه‌کتر نیشان ده‌دا. پرس و رایان له‌ یه‌کتر ده‌کرد که‌ له‌ کوێوه‌ و کام شار هاتوون و به‌ گه‌رمی به‌سه‌رهاتی خۆیان بۆ یه‌کتر ده‌گێڕاوه‌. 

   کاتێك به‌یانی تیشکی رۆژ مه‌یدانی شه‌ڕی رووناك کرد، زیاتر له‌ ده‌هه‌زار سه‌رباز هات و چۆی دوو سه‌نگه‌ره‌کانیان ده‌کرد و به‌ هێمنی و له‌ ئاشتیدا له‌گه‌ڵ یه‌کتر ده‌دوان و بیره‌وه‌رییه‌کانیان بۆ یه‌کتر ده‌گێڕاوه‌. هه‌ر ئه‌و سه‌ربازانه‌ی که‌ 24 کاتژمێر پێشتر سه‌نگه‌ریان له‌ یه‌کتر گرتبوو و به‌ خوێنی سه‌ری یه‌کتر توونی بوون، به‌ دوو قۆڵی که‌لاکی هه‌ڤاڵه‌ کوژراوه‌کانیان به‌ خاك ده‌سپارد. کاتێك ئه‌و هه‌واڵه‌ به‌ سه‌رکرده‌کانیان گه‌ێیشت، زۆری پێ تووڕه‌ بوون. سه‌رکرده‌کان ترسیان هه‌بوو که‌ بارودۆخی ئاوا له‌ وره‌ی شه‌ڕکه‌ریی سه‌ربازه‌کان که‌م بکاته‌وه‌. هه‌ر کام له‌ به‌ره‌کان سه‌ربازه‌کانیان بۆ سه‌نگه‌ره‌کانی خۆیان بانگ کرده‌وه‌. 

خۆشحاڵی و ئاشتی مابه‌ین سه‌ربازه‌کان هه‌ر به‌و گورجییه‌ کۆتایی پێ هات که‌ ده‌ستی پێکردبوو. ئه‌و چه‌ند کاتژمێره‌ وه‌ك برووسکه‌یه‌کی ئاشتیی بچووك له‌ شه‌ڕێکدا بوو که‌ تا کۆتاییه‌که‌ی زیاتر له‌ هه‌شت و نیو ملیۆن که‌سی تێدا کووژران. بۆ ماوه‌یه‌کی کورت که‌ رۆژێکی ته‌واوی نه‌خایاند، سه‌ربازه‌کان به‌ جێی ئه‌مر وه‌رگرتن له‌ فه‌رمانده‌ره‌کانیان، وه‌دوای هه‌ستی سروشتی و ئینسانی و ده‌روونی خۆیان که‌وتن. به‌ جێی کوشتن و دوژمنداری یه‌کتر کردن، به‌ دڵی سافه‌وه‌ بۆ لای یه‌کتر چوون و یه‌کتریان له‌ باوه‌ش گرت.

Flandern  3   ناوچه‌یه‌که‌ له‌ مابه‌ین فه‌رانسه‌ و بلژیك و هوله‌ند. 

ئه‌گه‌رچی هه‌میشه‌ له‌ شه‌ڕ دا سه‌رباز هه‌وڵ بۆ ئه‌وه‌ ده‌دا که‌ به‌ شه‌ڕکه‌رێکی ئازا و نموونه‌ بناسرێ و بۆ ئه‌و کاره‌ سوێند ده‌خوات که‌ له‌و رێگایه‌دا یا بکووژێ و یا گیانی خۆی فیدا بکات، ئه‌مجاره‌ سه‌ربازه‌کان رێبازێکیتر واته‌ "ئاشتی"یان که‌ له‌ ناخی دڵ و هه‌ست و ده‌روونییانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبوو، هه‌ڵبژارد. 

   ئه‌و شته‌ی له‌ ئێواره‌ی کریسمه‌سی ساڵی 1914 له‌سه‌ر مه‌یدانی شه‌ڕی فلاندرن به‌ به‌شداری هه‌زاران سه‌رباز به‌ڕێوه‌چوو،  به‌ بێ گومان ته‌نیا هه‌ستی ئینسانی بوو. ئێمه‌ دوای بیستن یا خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و رووداوه‌  ده‌بێ ته‌نیا له‌ خۆمان یه‌ك پرسیار بکه‌ین: ئه‌و کاره‌ی سه‌ربازه‌کان کردیان بۆچی هه‌ستی ئینسانی ئێمه‌ش ده‌جووڵێنێته‌وه‌؟ بڵێی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ئه‌وه‌ نه‌بێ که‌‌ ئه‌وان ته‌نیا ویستیان ئینسانی بجووڵێنه‌وه‌ و به قسه‌ی‌ هه‌ستی نهێنی ناو ده‌روونی خۆیان کردبێ؟ 

   تەمەنی ئیمپاتی به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تییە و ته‌نانه‌ت تا چه‌شنه‌کانی پێش ئێمه‌ش شوێنی هه‌ر دیاره‌. زانایان له‌ ئاژه‌ڵی زۆر ساکاریشدا که‌ زۆر پێشتر له‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر ئه‌و هه‌رده‌ ژیاون، لێهاتوویی هه‌ستکردن به‌ ئیمپاتی یان دۆزیوه‌ته‌وه‌. 

   له‌ تاقیکارییه‌کاندا بینراوه‌‌ که‌ منداڵی دووساڵه‌ زۆر جار کاتێك ئازار کێشان یا حاڵه‌تی نه‌خۆشی منداڵێکی تریان به‌ چاو بینیوه‌، سڵه‌ماونه‌ته‌وه‌. له‌و حاڵه‌ته‌دا بۆ لای منداڵه‌ ناره‌حه‌ته‌که‌‌ چوون و بۆ ده‌ربڕینی هه‌ستی خۆیان که‌ره‌سه‌ی یارییان پێ داون یا له‌ باوه‌شیان گرتوون و یا بۆ لای دایکی خۆیان بردوون به‌و هیوایه‌ی ئارام ببنه‌وه‌. تا چ سنوورێك ئیمپاتی خۆناسین له‌ منداڵ و گه‌نج و مرۆڤه‌ گه‌وره‌کاندا په‌ره‌ ده‌ستێنێ، په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی له‌گه‌ڵ چۆنیه‌تی راهێنان و پله‌ی ژیان له‌ مناڵییه‌وه‌ و بۆچوون و هه‌ڵس و که‌وتی دایك و باوك و کارلێکه‌ری داب ونه‌ریتی کۆمه‌ڵگا و به‌ گشت کولتووری ده‌ور و به‌ری مرۆڤه‌کان‌ هه‌یه‌. 

   مێژوونووسه فه‌رمیه‌کانمان ئیمپاتی یان وه‌ك هێزێکی سه‌ره‌کی و کاریگه‌ر بۆ کۆمه‌ڵگا چاو لێ نه‌کردووه‌ و به‌و شێوه‌یه‌ی ده‌بوو له‌ مێژوودا باسی لێ بکه‌ن، نه‌یانکردوه‌‌ و ئاوڕیان لێ نه‌داوه‌ته‌وه‌. به‌ داخه‌وه‌ به‌ درێژایی مێژوو ته‌نیا لێکۆڵینه‌وه‌یان لەسەر کاره‌ساته‌کانی وه‌ك نائارامی کۆمه‌ڵگا، شه‌ڕ، پێشکه‌وتوویی ته‌کنۆلۆژی و به‌ گشت به‌هێزبوونی ئه‌م یا ئه‌و وڵات یاخود ئه‌م یا ئه‌و سه‌رکرده،‌ ته‌رخان کردووه‌. ته‌نانه‌ت له‌ په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ فیله‌سۆفیشدا ته‌نیا باس له‌سه‌ر حاکمان و زۆردارانی کۆمه‌ڵگا کراوه‌. زۆر که‌م سه‌باره‌ت به‌ ئه‌زموونه‌کانی مرۆڤ له‌ په‌یوه‌ند له‌گه‌ڵ هه‌ستی ده‌روونی و کارلێکه‌رییه‌کانی له‌سه‌ر کۆمه‌ڵگا ده‌دوێن. ره‌نگه‌ بۆیه‌ زۆرتر باس له‌سه‌ر شه‌ڕ و ماڵوێرانی و کاره‌سات ده‌کرێت، چونکه‌ ئه‌و چه‌شن رووداوانه‌ باشتر له‌ مێشکی مرۆڤدا ده‌مێننه‌وه‌ و ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سروشتی مرۆڤ. به‌ گشتی لێهاتوویی راگرتن و ئه‌سپاردنی رووداوه‌کان له‌ مێشكی مرۆڤدا له‌گه‌ڵ کاره‌ساته‌کان، نادادگه‌ری و هه‌ڵس و که‌وته‌ ناله‌باره‌کان، هه‌ڵده‌سه‌نگێنرێت و ئه‌وه‌ ته‌نیا روخساری ترس و ره‌نج کێشان و خومخۆرییه‌‌ که‌ هه‌ستی ده‌روونی مرۆڤ ده‌جووڵنێته‌وه‌ و باشتر له‌ یادی دا رایده‌گرێ.  

   جیا له‌و  مێژووه‌، ژیانی ئاسایی مرۆڤ جۆرێکیتره‌. ئه‌گه‌رچی ژیانی ده‌وروبه‌ری ئێمه‌ ئاوێته‌ی خه‌مخواردن، نابه‌رابه‌ری و زوڵم و زۆر و دارا و نه‌داری و ... یه،‌ به‌ڵام مرۆڤ لایه‌نێکی رووناكیشی هه‌یه‌ و ئه‌گه‌ر به‌ وردی سه‌یری په‌یوه‌ندی مرۆڤ و هه‌ڵس و که‌وتیان له‌گه‌ڵ یه‌ك بکه‌ین، هه‌زاران نیشانه‌ی بچووك وه‌ك خۆشه‌ویستی، ئه‌وینداری، هاوکاری، ئه‌مینداری، بڕواکردن و متمانه‌ کردن و ... ی تێدا ده‌بینینه‌وه‌ که‌ شادی و خۆشی به‌ ژیانمان ده‌ده‌ن و مرۆڤ به‌ ژیان دڵخۆش ده‌که‌ن. 

   یه‌کێکیتر له‌و هۆیانه‌ی که‌ بۆچی هه‌ستی ئیمپاتی مرۆڤ له‌ مێژوودا نه‌که‌وتۆته‌ ژێر لێکۆڵینه‌وه‌ ره‌نگه‌ ئه‌وه‌ بێ که‌ هه‌ست به‌ خۆ ناسینی مرۆڤ له‌ کاتی پێکهاتنی هیمۆساپیه‌نسه‌کانه‌وه‌ که‌ زیاتر له‌ 180 هه‌زار ساڵ پێش ئێستا بووه‌ تا ئه‌وڕۆ، زۆر به‌ ئه‌سپایی و سه‌بر په‌ره‌ی سه‌ندووه‌. ته‌نانه‌ت وشه‌ی ئیمپاتی له‌ ساڵی1907 ه‌وه‌ هاتۆته‌ ناو ئه‌ده‌بیات و باسی لێکراوه‌. ئێمه‌ نابی ئه‌و ڕاستییه‌شمان له‌بیر بچێ که‌ مرۆڤ تا کۆتایی سه‌ده‌ی 19 ش له‌ توانایدا نه‌بوه‌ له‌ باری دەروونییه‌وه‌ لەبەرانبەر کێشه‌کانی کۆمه‌ڵگادا هه‌ڵوێست بگرێت. زۆربه‌ی باب و باپیرانی ئێمه‌ به‌هۆی له‌مپه‌ری داب و نه‌ریتی نادورست نه‌یانتوانیوه‌ هه‌ستی ده‌روونی خۆیان ده‌رببڕن. ته‌نانه‌ت ئێستاش له‌ کۆمه‌ڵگا وه‌دوا که‌وتووه‌کاندا باسی لێوه‌ ناکرێ. به‌تایبه‌ت منداڵه‌کان که‌ پێکهێنه‌ری کۆمه‌ڵگای داهاتوون، له‌ بنه‌ماڵه‌ و کۆمه‌ڵگادا حیسابیان له‌سه‌ر ناکرێت و هیچ بایه‌خێکیان پێ نادرێت. ئه‌مڕۆ به‌تایبه‌ت له‌ وڵاته‌ پێشکه‌وتووه‌کان بایه‌خێکی زۆر به‌ راهێنانی منداڵ ده‌ده‌ن و له‌ منداڵییه‌وه‌ هه‌ستی مرۆڤ بوون و خۆ ناسین و ئیزنی قسه‌کردن له‌سه‌ر هه‌سته‌کانیان پێ ده‌درێت و له‌ بنه‌ماڵه‌ و کۆمه‌ڵگادا مافی ئینسانی و ئازادی خۆیان پارێزراوه‌ و وه‌ك هه‌موو ئه‌ندامانی بنه‌ماڵه‌ و کۆمه‌ڵگا بیر و باوه‌ڕی خۆیان هه‌یه‌. 

   ئایا  ئیمکانی ئه‌وه‌ هه‌یه‌ هه‌ستی ئیمپاتی مرۆڤ بگۆڕدرێ و هه‌ڵوێستی وه‌ك تووڕه‌یی، زۆرداریی، خۆپه‌ره‌ستی و نه‌خۆشی "ته‌نیا هی من و بۆ من" ی لی بستێندرێته‌وه‌ و بگه‌ڕێندرێته‌وه‌ بۆ ئه‌و کاته‌ی ئه‌و خوو و خدانه‌ی نه‌ ناسیوه‌؟ زانایان و تاقیکارییه‌کانیان ده‌یسه‌لمێنن که‌ ئه‌رێ، ئیمکانی ئه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌ تاقیکارییه‌ك که‌ له‌ ساڵی 1958 له‌ زانکۆی "ویسکۆنسین" له‌ لایه‌ن "هاری هارلۆو" و هاوکاره‌کانییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌چوو، بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵس و که‌وتی سروشتیی چه‌ند بێچووه‌ مه‌یموون بخه‌نه‌ ژێر لێکۆڵینه‌وه‌، بێچووله‌کانیان له‌ دایکیان جیا کرده‌وه‌ و ئه‌زموونی تاقیکارییه‌که‌ ئاڵ و گۆڕی به‌سه‌ر بۆچوونی زۆربه‌ی زانایانی ئه‌وکات دا هینا. 

   "هاری"  بێچووله‌ مه‌یموونه‌کان له‌ دایکیان جیا ده‌کاته‌وه‌ و قه‌فه‌سێکی جیاوازیان بۆ دیاری ده‌کات. له‌و قه‌فه‌سه‌دا دوو که‌ره‌سه‌ی شیردان که‌ ده‌بوو جێی دایکان بگرێته‌وه،‌ به‌ دروست کردن ده‌دا. یه‌ك له‌ که‌ره‌سه‌کان له‌ دار دروست کرابوو، جێیه‌کی راحه‌ت و نه‌رم له‌ هه‌ور و بۆ گه‌رم ڕاگرتنی جێگاکه‌ له‌ لامپی گه‌وره‌ی ئه‌لکتریکی که‌ڵکی وه‌رگرتبوو. که‌ره‌سه‌که‌یتریش جێگایه‌کی ڕه‌ق وته‌ق، وه‌ك فه‌نه‌ر که‌ به‌ رادیاتۆرێك گه‌رم راده‌گیرا. دوای ماوه‌یه‌ک هه‌موو بیچووله‌کان ته‌نیا ده‌چوونه‌ لای دایکه‌ نه‌رم و نۆڵه‌که‌. ته‌نانه‌ت کاتێك شیری دایکه‌ نه‌رم و نۆڵه‌که‌یان بڕی و ته‌نیا دایکه‌ ره‌ق و ته‌قه‌که‌ شیری ده‌دا، به‌لایه‌وه‌ نه‌ ده‌چوون و حازر بوون برسێتی بکێشن به‌ڵام له‌ لای دایکه‌ نه‌رم و نۆڵه‌که‌ بمێننه‌وه‌. 

    ره‌نگه‌ زانایان نه‌ ده‌بوو به‌و شێوه‌یه‌ ئه‌و بێچووه‌ مه‌یموونانه‌ له‌ دایکایان جیا بکه‌نه‌وه،‌ چونکه‌ ته‌نانه‌ت ئه‌و کات ئه‌زموون بۆ ئه‌و بۆچوونه‌ له‌سه‌ر منداڵی مرۆڤیش به‌ ئه‌ندازه‌ی کافی هه‌بوو. له‌ ئه‌مریکا و مابه‌ینی ساڵه‌کانی 1880 تا 1930 به‌هۆی کۆچبه‌ری مرۆڤی وڵاتانیتر بۆ ئه‌مریکا له‌ خانووبه‌ره‌ ره‌نگ سپییه‌کاندا که‌ تایبه‌ت بۆ منداڵانی بێ دایك و باوك و فه‌قیر دروستکرابوون، ئه‌و بۆچوونه‌ تاقی کرابۆوه‌. ئه‌و کات باوه‌ڕ له‌سه‌ر گه‌وره‌کردن و راهێنانی منداڵ به‌ شێوه‌یه‌کیتر بوو و بڕوایان وابوو که‌ منداڵ ده‌بێ وا بار بهێنن که‌ له‌ کاتێکی زۆر که‌مدا له‌سه‌ر پێی خۆیان راوه‌ستن و بۆ گه‌یشتن به‌و مه‌به‌سته‌ په‌یوه‌ندی دڵسۆزی و عاتیفیان به‌ که‌سه‌وه‌ نه‌بێ. هه‌ر به‌و بۆچوونه‌ ئه‌و ژنانه‌ی له‌وێ کاریان ده‌کرد ئیزنیان نه‌بوو مناڵه‌کان له‌ باوه‌ش بگرن یاخود میهره‌بانی زۆریان پێ بکه‌ن، بۆ ئه‌وه‌ی بەرپرسانی ماڵه‌کان ئه‌و چه‌شن هه‌ڵس و که‌وتانه‌یان به‌ له‌مپه‌رێك له‌به‌رابه‌ر راهێنان و له‌سه‌رپێ راوه‌ستانی منداڵه‌کان له‌سه‌ر قاچی خۆیان ده‌زانی. پێیان وابوو که‌ هه‌ڵس و که‌وتی عاتیفی کارلێکه‌ری نه‌رێنی له‌سه‌ر منداڵه‌کان داده‌نێ. ئه‌گه‌رچی له‌باری خوارده‌مه‌نی و راگه‌یشتن به‌ بارودۆخی ژیان و قوتابخانه‌ و... زۆر به‌ باشی به‌رنامه‌یان بۆ‌ منداڵه‌کان ته‌رخان کردبوو، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌ لەبەر ئەوەی سروشتی منداڵ پێویستی به‌ خۆشه‌ویستی و له‌ باوه‌ش گرتن و ماچ کردن و میهره‌بانی پێکردنه‌، زۆربه‌ی ئه‌و منداڵانه‌ تووشی نه‌خۆشی ته‌نیایی و خەمۆکی (دیپه‌سیو) بوون و ئه‌و هه‌ڵس و که‌وته‌ نادورسته‌ کارلێکه‌ریی نه‌رێنی له‌سه‌ر دانان. 

   له‌ ساڵی 1930 به‌ملاوه‌ ده‌روونناسه‌کان ئه‌و بۆچوونه‌ نادروسته‌یان ره‌د کرده‌وه‌ و هه‌وڵیان بۆ راهێنانی منداڵ له‌ رێگای خۆشه‌ویستی پێدانه‌وه‌ داوه‌. سروشتی مرۆڤ بۆ ته‌نیایی و ژیانی به‌ ته‌نیا دروست نه‌کراوه‌. به‌ پێچه‌وانه‌ ئه‌زموونه‌کان سه‌لماندیانه‌ که‌ مرۆڤ به‌رده‌وام به‌دوای کۆمه‌ڵ و خۆشه‌ویستی و په‌یوه‌ندی نیزیك و پێکه‌وه‌ ژیان دا گه‌ڕاوه‌. ئیمپاتی شتێکی ده‌روونییه‌ و‌ ئه‌و هه‌له‌مان بۆ ده‌ره‌خسێنێ که‌ ئێمه‌ی مرۆڤ بتوانین له‌ ژیان و ئه‌زموونه‌کانی مرۆڤه‌کانیتردا به‌شداری بکه‌ین. 

   ئه‌گه‌ر ئێمه‌ی مرۆڤ له‌باری سروشتییه‌وه‌ گیانله‌به‌رێکی کۆمه‌ڵ خۆشه‌ویستین و به‌ هه‌ستی ئیمپاتی سروشتی‌ ته‌یارین، ئه‌دێ بۆچی و چلۆن ده‌توانین ئاوا دژبه‌ هاوره‌گه‌زانی خۆمان و ئاژه‌ڵانی تر بجووڵێنه‌وه‌ و به‌ زۆره‌ملی کاره‌سات به‌سه‌ر خۆمان و ژینگه‌که‌ماندا بێنین؟ هیچ چه‌شن گیانله‌به‌رێك نه‌یتوانیوه‌ وه‌ك ئێمه‌ی مرۆڤ هێنده‌ خراپی و وێرانی به‌سه‌ر زه‌وی و ژینگه‌دا بێنێ! 

   شه‌ڕ و زۆره‌ ملی و تووڕه‌یی و کاره‌ساتی ئینسانی له‌ سروشتی مرۆڤدا بوونی نه‌بووه‌. ئه‌وه‌ دیارده‌یه‌کی تازه‌یه‌ که‌ له‌ کاتی نیشته‌جێ بوونی مرۆڤه‌وه‌ و له‌وکاته‌وه‌ ئایینه‌کان سێبه‌ریان خستۆته‌ سه‌ر کۆمه‌ڵگا، ده‌ستیپێکردوه‌ و چه‌ند به‌رانبه‌ر بۆته‌وه‌. شتێکی سروشتیه‌ که‌ مرۆڤی ئه‌وکات بۆ مانه‌وه‌ی خۆی به‌ هه‌ڵدڕین و کوشتنی ئاژه‌ڵه‌کانی تر ژیانی کردووه‌ به‌ڵام ته‌نیا تا ئه‌و پله‌یه‌ی کەخۆی و بنه‌ماڵه‌که‌ی و وه‌چه‌ی خۆی پێ تێر و زیندوو ڕاگرتبێت‌‌. له‌ هه‌وه‌ڵه‌کانی مێژووی مرۆڤایه‌تییه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ مرۆڤ 93 له‌ سه‌دی ژیانی به‌ ڕاوچییه‌تی گوزه‌راندووه‌. ژنان و پیاوان به‌ شێوه‌ی کۆچبه‌ر له‌ گرووپی چکوولانه‌ی 30 تا 150 که‌سیدا له‌گه‌ڵ یه‌ك ژیاون. ئه‌گه‌ریش له‌ مابه‌ینی ئه‌و گرووپانه‌دا کێشه‌یه‌ك هاتبێته‌ پێش ته‌نیا له‌سه‌ر جێگای ڕاوکردن یاخود جێی حه‌سانه‌وه‌ بووه‌. ته‌نانه‌ت له‌ کاتی په‌ره‌سه‌ندن و فێربوونی که‌شاوه‌رزی  و نیشته‌جێبوونی مرۆڤ له‌ جێگایه‌کی نه‌گۆڕ به‌تایبه‌ت له‌ ئورووپا، هیچ به‌ڵگه‌یه‌کی کۆنه‌ناسی سه‌باره‌ت به‌ که‌ره‌سه‌ی شه‌ڕ نه‌دۆزراوه‌ته‌وه‌ و ژیانێکی پڕ له‌ ئاشتی و ئارامیان بووه‌. له‌ 4400 ساڵ پێش زایینه‌وه‌ له‌ ئورووپا به‌ هۆی شاڵاوی مرۆڤه‌کان له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ ورده‌ ورده‌ هه‌ستی نائارامی و کولتووری شه‌ڕکه‌رییان تێدا پێك هاتووه‌ که‌ دواتر به‌هۆی زه‌ختی ئایین ته‌نانه‌ت شه‌ڕکه‌ریی وه‌ك پێشه‌ی لێهاتووه‌. پێکهاتنی کۆیلە‌داری و ئاوه‌دانبوونه‌وه‌ی وڵاتان به‌هۆی کاسبی و کڕین و فرۆشتنی کاره‌ ده‌ستییه‌کان و مه‌ڕ و ماڵات، بۆته‌ سه‌ره‌تایه‌ك بۆ ڕۆیشتن به‌ره‌و ژیانی شارستانییه‌ت و قۆناغێکی نوێی مرۆڤایه‌تی. 

   ئه‌و ڕاستییه‌ش ده‌زانین که‌ هه‌ستی ئیمپاتی هاوکات و بێ پسانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنی ئابووری و زانستی و کەسایه‌تی و خۆناسینی مرۆڤدا په‌یوه‌ندی راسته‌وخۆی هه‌بووه‌ و ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی هه‌رچی ئاڵوزترکردنی کۆمه‌ڵگا، که‌ مرۆڤ خۆی بە ئامانجی گه‌یشتن به‌ ژیانی باشتر و راحه‌تتر ئه‌و بارودۆخه‌ی پێک هێناو‌. دیاره‌ به‌هۆی گه‌وره‌بوونه‌وه‌ و ئاڵۆزبوونی کۆمه‌ڵگا و پێشکه‌وتوویی له‌ باری ئابووری و زانستی و ... و هه‌ڵسووڕانیان، زیاتر و زیاتر ده‌ستدرێژی بۆ کانگا‌ سروشتییه‌کانی ناو زه‌وی کراوه‌ و به‌رده‌وام بۆته‌ هۆی دروستکردنی مه‌ترسی بۆ ژیانی خۆی و ژینگه‌ و گیانله‌به‌رانی دیکەی سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌. 

هه‌ر وه‌ک له‌ سه‌ره‌وه‌ش ئاماژه‌ پێکردووه‌،  ئه‌و بابه‌ته‌ی خواره‌وه‌م له‌ فیلمێك به‌ ناوی "Home" واته‌ "ماڵه‌وه‌" که‌ مه‌به‌ست زه‌وی یه‌، وه‌رگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانی کوردی. من ئه‌و بابه‌ته‌م بۆ خوێنه‌ری کورد زۆر به‌ گرنگ زانی و له‌ فیلمه‌ ئاڵمانییه‌که‌یه‌وه‌ کردوومەته‌ کوردی و لێره‌دا ئادره‌سی ئنگلیزیی و ئاڵمانییه‌که‌شی ده‌هێنمه‌وه‌ که‌ له‌سه‌ر "یوتیوب" بڵاو کراوه‌ته‌وه‌،. 

ئینگلیزی :

http://www.youtube.com/watch?v=IbDmOt-vIL8

ئاڵمانی:

http://www.youtube.com/watch?v=IVG4Cryae0E

"Home" 

"ماڵه‌وه‌"

   ئێمه‌ی مرۆڤ هه‌موومان له‌ وه‌چه‌ی "هیمۆساپیه‌نس" که‌وتووینه‌ته‌وه‌. وه‌چه‌یه‌ك که‌ لێهاتوویی که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ مێشكیان به‌ هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ مرۆڤه‌کان و ئاژه‌ڵه‌کانی پیش خۆیان، په‌ره‌سێنراوتر بووه‌. ژیان، ئه‌و په‌رجۆیه‌ی ئۆنیوێرزام، نیزیکه‌ی 4 ملیارد ساڵ به‌ر له‌ ئێستا پێك هاتووه‌. مرۆڤ خۆی نیزیکه‌ی 200هه‌زار ساڵ به‌ر له‌ ئێستا هاتۆته‌ سه‌ر گۆی زه‌وی و له‌و ماوه‌ کورته‌ دا توانیویه‌ سروشت به‌ ته‌واوی بگۆڕێ و مه‌ترسی بۆ ساز کات. 

   له‌ سه‌ره‌تاکانی پێکهاتنی ئه‌م جیهانه‌دا، گۆی زه‌وی ته‌نیا تۆپێکی ئاگرین بووه‌ که‌ دواتر به‌هۆی بارودۆخی له‌بار و گۆنجاوتری، به‌ هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ پلانێته‌کانی تر، ژیانی تێدا پێك هاتووه‌. مرۆڤ ته‌نیا به‌شێکی بچکوولانه‌یه‌ له‌ زنجیره‌ی ژیان که‌ نیزیکه‌ی 4 ملیارد ساڵ له‌سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ به‌رده‌وام درێژه‌ی بووه‌‌. ته‌نانه‌ت ئه‌مرۆش به‌هۆی چالاك بوونی گڕکانه‌کان ئاڵوگۆڕ به‌سه‌رچۆنیه‌تی شکڵی زه‌وی دا دێت. ئه‌و گڕکانانه‌ وێنه‌یه‌ك دروست ده‌که‌ن که‌ مرۆڤ ده‌توانێ له‌ خه‌یاڵی دا بزانێ که‌ کاتی له‌ دایك بوونی زه‌وی، چلۆن بووه‌. دنیایه‌کی پڕ له‌ ئاگر و ته‌قینه‌وه‌ و دووکه‌ڵ، مرۆڤ ده‌توانێ وێنه‌ی بکات، که‌ ئاتمۆسفێری ده‌وروبه‌ری زه‌وی ده‌بێ چلۆن بووبێ. ئاتمۆسفێرێك به‌ بێ ئوکسیژێن. هه‌وای ده‌وروبه‌ری زه‌وی زیاتر له‌ گازی ژه‌هراوی و دووکه‌ڵی مه‌ترسی دار پێك هاتبوو. ورده‌ ورده‌ زه‌وی سارد بۆته‌وه‌. به‌ هۆی مه‌ودای له‌باری زه‌وی له‌ رۆژه‌وه‌ واته‌ نه‌ زۆر دوور و نه‌ زۆر نیزیك، توانیویه‌ بۆ وێنه‌ ئاو له‌ شێوه‌ی تراویلکەدا رابگرێ. ئاو بۆته‌ هۆی پێکهێنانی کاناڵه‌کان له‌ زه‌ویدا. له‌و کاناڵانه‌دا ئاو ره‌وان بووه‌ و چۆمی پێکهێناوه‌ و به‌ شووشتنه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ خۆ بردنی ماکه‌ی به‌که‌ڵکی ده‌شت و چیاکان، ئاوه‌ شیرنه‌کانی زه‌ریا و ئوقیانووسه‌کانی سوێر کردوه‌. 

   ئێمه‌ له‌ کوێوه‌ دێین؟ یه‌که‌مین نیشانه‌کانی ژیان چلۆن پێكهاتووه‌؟ هه‌روه‌ك ئه‌مڕۆش ته‌نانه‌ت له‌ گەرمترین و داغترین ناوچه‌کانی ئه‌م هه‌رده‌ ژیانی ساکار به‌ شێوه‌ی ته‌ك خانه‌یی بوونیان هه‌یه‌ که‌ ئاڵوگۆڕ به‌سه‌ر ره‌نگی ئاودا دێنن. کۆنترین باکتێری ‌ ناوی "ئارشین"ه‌ "Archaeen".  

Cyano                                       Archaeen

چه‌شنێك له‌و باکتریانه‌ به‌ ناوی باکتێری چیانۆ "Cyano" لێهاتوویی وه‌رگرتنی وزه‌ی هه‌تاویان بووه‌ و توانیویانه‌ عه‌مه‌لی فۆتۆسه‌نتێز به‌ڕێوه‌به‌رن. ئه‌و چه‌شن باکتریه‌ وه‌ك بابی هه‌موو چه‌شن گیا یاخود گیانله‌به‌رێکی سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ ناسراون. ئه‌و باکتریه‌ بچکوولانه‌‌ و ملیۆنان چه‌شنی دواتریان چاره‌نووسی زه‌وی یان گۆڕی، واته‌ بوونه‌ته‌‌ هۆی ئاڵ و گۆڕ به‌سه‌ر دا هێنانی ئاتمۆسفێری زه‌وی. ئه‌دی چی به‌سه‌ر ئه‌و هه‌موو ماکه‌ ژه‌هراویه‌ی ئاتمۆسفێردا هات؟ ئه‌و ژه‌هرانه‌ ئه‌مڕۆش هه‌ر هه‌ن و له‌ ده‌وری زه‌وی و به‌ره‌و تۆخی ده‌ره‌وه‌ی ئاتمۆسفێر کشاندراونه‌ته‌وه‌. لێهاتوویی فۆتۆسه‌نتێز ئاڵوگۆڕی به‌سه‌ر ئاتمۆسفێر دا هێنا و ورده‌ ورده‌ زه‌وی بووه‌ پلانێتێکی له‌بار بۆ ژیانی گیانله‌به‌ران. چالاکی و جموجۆڵی ژیانی گیانداران بوونه‌ته‌ هۆی گۆڕینی هه‌رچی زیاتری ئاتمۆسفێر. گیا و لێره‌واره‌کان ته‌نیا به‌هۆی وزه‌ی هه‌تاوەوە زیندوون، ئه‌و گیا و لێره‌وارانه‌ توانیان مولکوولی ئاو بشکێنن و ئوکسیژێنی لی ئازاد بکه‌ن. ئوکسیژێن بووه‌ هۆی پێکهێنانی هه‌وا. ئه‌و پێکهاتنه‌ له‌ ئاوه‌وه‌، وه‌ك پێوانی رێگای بازنه‌یه‌ك ده‌چێ‌ که‌ بێ کۆتاییه‌ و هه‌ر به‌رده‌وامه‌ و په‌یتا په‌یتا گۆڕانکاری به‌سه‌ر دا دێت وه‌ك: "تاڤگه‌"، "هه‌ڵم"، "هه‌ور"، "باران"، "کانیاو"، "چۆم"، زه‌ریا"، "ئوقیانووس" و ئه‌و بازنه‌یه‌ هیچکات ناپسێته‌وه‌، به‌ شێوه‌یه‌ک که‌ ڕادەی ئاوی سه‌ر زه‌وی هه‌میشه‌ هه‌ر ئه‌ندازه‌یه‌که‌ و که‌م یا زۆر نابێته‌وه‌. هه‌موو گیانله‌به‌رانی پێش ئێمه‌ هه‌ر له‌و ئاوه‌یان خواردۆته‌وه‌. 

   ئاو ماکه‌یه‌کی زۆر تایبه‌تیی و سه‌رسووڕهێنه‌ره‌. به‌ چه‌ند شێوه‌ ده‌توانێ خۆی بنوێنێ. به‌ شێوه‌ی تراویلکە، وه‌ك گاز به‌ شێوه‌ی هه‌ڵم، یاخود به‌ شێوه‌ی وشك و ره‌ق وه‌ك سه‌هۆڵ. له‌ ناوچه‌ی سیبری رووسیا له‌ زستاندا مرۆڤ هه‌ست به‌ هێزی سه‌رسووڕهێنه‌ری ئاو به‌ شێوه‌ی وشك و ره‌ق واته‌ سه‌هۆڵ ده‌کات. سه‌رمای زۆری سیبری تۆخێكی سه‌هۆڵ له‌ سه‌ره‌وه‌ی ئاو پێك دێنێ بۆ به‌رگریکردن له‌ سه‌رما، چونکه‌ سه‌هۆڵ سووکتر له‌ ئاوه، تۆخێکی پارێزه‌ر له‌ سه‌ره‌وه‌ی ئاو پێك دێنێ که‌ ژیان له‌ژێر ئاودا بۆ گیانله‌به‌رانی ناو ئاوه‌که‌ ئاماده‌ و رێك و پێك ده‌کات. 

   موتوڕی ژیان په‌یوه‌ندی راسته‌وه‌خۆی له‌گه‌ڵ هه‌موو شته‌کانی ده‌وروبه‌ری هه‌یه‌ و هه‌موو به‌ یه‌که‌وه‌ ده‌توانن بارودۆخێك پێکبێنن که‌ ژیانی تێدا په‌روه‌رده‌ بکه‌ن. ئاو و هه‌وا دوو پێداویستی سه‌ره‌کین بۆ پێکهاتنی ژیانی ئیمه و هه‌موو گیان له‌به‌رانی‌ سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌. 

   ئه‌گه‌ر له‌ ئاسمانه‌وه‌ بڕوانینه‌ زه‌وی، ئه‌و سه‌وزاییه‌ی له‌ مابه‌ین هه‌وره‌کانه‌وه‌ له‌ سه‌ر ئاوه‌کانی زه‌وی ده‌بینرێ، کانی ئوکسیژێنه‌ بۆ هه‌وا. 70 له‌ سه‌دی ئه‌و گازه‌ له‌ باکتری سه‌رئاوی ئوقیانووسه‌کان که‌ ره‌نگ به‌ ئاو ده‌ده‌ن، پێك دێ. ژیان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌  له‌سه‌ر هاوسه‌نگی ساغ بۆته‌وه‌. هه‌رکام له‌ گیانله‌به‌ران به‌ شێوه‌یه‌ک سوودی پێ ده‌گه‌ێینن. هیچکامیان بی ئه‌ویتر ناتوانن بژین. به‌ڵام ئه‌و هاوئاهه‌نگییه‌ و نه‌زمه‌ ده‌توانێ زۆر به‌ ساکاری تێك بچێ. 

   مێژووی زه‌وی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چه‌ند ملیارد ساڵ به‌ر له‌ ئێستا. زیاتر له‌ چوار ملیارد ساڵ درێژه‌ی کێشا تا یه‌که‌مین داره‌کان رووان. دار و به‌گشت لێره‌واره‌ فره‌ چه‌شنه‌کان خۆیان گرنگاییه‌تیه‌کی زۆریان بۆ زه‌وی هه‌یه‌. زۆربه‌یان لێهاتوویی و ئه‌رکی وه‌رگرتنی تیشك و وزه‌ی هه‌تاو و عه‌مه‌لی فۆتۆسه‌نتێزیان له‌سه‌ر شانه‌‌. ئه‌وان وزه‌ی هه‌تاو له‌خۆیاندا راده‌گرن و دوای کەڵك لێوه‌رگرتن له‌و وزه‌یه‌، دار و گه‌ڵای لێ دروست ده‌که‌ن که‌ دواتر ده‌که‌ونه‌وه‌ سه‌ر زه‌وی و ده‌بنه‌وه‌ ئاو و ماکه‌ی زیندوو و ماکه‌ی کان. به‌و شێوه‌یه‌ و به‌ پێی کات تۆخی زه‌وی پێك دێ. له‌و تۆخه‌ پێکهاتووه‌دا به‌رده‌وام به‌ چالاکی گیانله‌به‌رانی میکرۆسکۆپی ئاڵوگۆڕی به‌سه‌ردا دێ و پڕ ماکه‌ تر ده‌بێ و خۆش ده‌کرێ و ماکه‌ کانییه‌کانی ده‌وڵه‌مه‌ندتر ده‌بن  که‌ به‌ بێ ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ ژیانی سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ نەگونجاو ده‌بوو. 

   سه‌باره‌ت به‌ ژیان له‌سه‌ر زه‌وی چی ده‌زانین؟ چه‌ند له‌ چه‌شنه‌کانی ده‌ناسین؟ یه‌ك له‌ده‌، یا یه‌ك له‌ سه‌د؟ زه‌وی وه‌ك په‌رجۆ وایه‌ و ژیانیش وه‌ك مه‌ته‌ڵێك ده‌نوێنێ. بنه‌ماڵه‌ و چه‌شن له‌ گیانله‌به‌ران به‌ هۆی خوو خده‌ و داب و نه‌ریت و سپاردنیان به‌ وه‌چه‌کانی داهاتوو، پێك هاتوون. له‌و رووداوه‌ مه‌زنه‌دا هه‌رکام له‌ گیانله‌به‌ران جێگای دیاریکراوی خۆیان هه‌یه‌. هه‌ر چه‌شنێك له‌وان گرنگی خۆیان هه‌یه‌. هیچکامیان زیادی یا زیانبار نین و هه‌موو پێکه‌وه‌ و به‌ هاوکاری یه‌کتر هاوسه‌نگیی زه‌وی پێك دێنن. 

   له‌ کاتی پێکهاتنی "مرۆڤ" ه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ نیزیکه‌ی 200 هه‌زار ساڵی خایا‌ندووه‌. له‌و ماوه‌‌ کورته‌دا به‌ بەراورد له‌گه‌ڵ ته‌مه‌نی زه‌وی، مرۆڤ توانیویه‌ گۆڕانکارییه‌کی وا به‌سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ دا بێنێ، که‌ ببێته‌ هۆی مه‌ترسی تێکدانی هاوسه‌نگییه‌که‌ی. ئه‌گه‌رچی مرۆڤ زینده‌وه‌رێکی لاوازه‌ له‌باری هێزی له‌شه‌وه‌‌، به‌ڵام توانیویه‌ به‌سه‌ر چاره‌نووسی هه‌موو گیانله‌به‌رانی تردا زاڵ بێ و هه‌موو ناوچه‌کانی ئه‌م هه‌رده‌ داگیر بکات. دوای 180 هه‌زار ساڵ ژیانی کۆچبه‌ری مرۆڤ فێری ژیانی نه‌گۆڕ واته‌ نیشته‌جێ یی له‌ جێگایه‌کی هه‌میشه‌یی بووه‌. به‌ راوکردن ئیتر نه‌یتوانیوه‌ ژیانی دابین بکات. مرۆڤی ئه‌وکات به‌رده‌وام به‌دوای جێگایه‌ك دا ده‌گه‌ڕا که‌ ئاوی لێ بێ. ته‌نانه‌ت ئه‌وڕۆش زۆربه‌ی مرۆڤی سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ له‌ په‌نا ئاوی زه‌ریا و چۆمه‌کاندا ده‌ژین. 

   ته‌نانه‌ت ئه‌مڕۆش یه‌ك له‌ چوار که‌سی سه‌ر پلانێتی ئێمه‌ وه‌ك پێشینیانی 6 هەزار ساڵ به‌ر له‌ ئێستامان ده‌ژین و ژیانیان ته‌نیا به‌ کانییه‌ سروشتییه‌کانه‌وه‌ بەستراوه‌ته‌وه‌. مرۆڤی ئه‌و کات پله‌ی چاوه‌ڕوانی ژیانیان نزم بووه‌‌ و کارکردنیان زۆر چه‌توون و به‌ ئێش و ئازار. خوێنده‌وارییان نه‌بووه‌ و بۆ درێژه‌پێدانی ژیانیان، ته‌نیا سه‌رمایه‌یان منداڵه‌کانیان بوون. یه‌ك له‌ هێزه‌ سروشتییه‌کانی مرۆڤ ئه‌وه‌ بووه‌ که‌ هه‌ست به‌ خاڵه‌ لاوازه‌کانی خۆی بکات. له‌ رێگای سروشتیه‌وه‌ هه‌وڵی داوه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته و‌ به‌ که‌ڵك وه‌رگرتن له‌ ئاژه‌ڵه‌کان، جێی خاڵه‌ لاوازه‌کانی خۆی پڕ بکاته‌وه‌. ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌و کاره‌ توانیویه‌ ئاژه‌ڵه‌ کێویله‌یی و دڕه‌نده‌کانیش ماڵی بکات. به‌ڵام به‌ زگی برسییه‌وه‌ هه‌رگیز نه‌یده‌توانی دنیا بخاته‌ ژێر ئه‌مر و فه‌رمانی خۆی. به‌ زه‌ویداری و وه‌رزێری نیزیکه‌ی 10 هه‌زار ساڵ پێش ئێستا قۆناغێکی نوێ له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا ده‌ستیپێکرد. وه‌رزێریی یه‌که‌مین و مه‌زنترین شۆڕشی مرۆڤ له‌ ژیانیدا بووه‌. بۆ یه‌که‌مین جار مرۆڤ زیاتر له‌ پێداویستی رۆژانه‌ی خۆی، دانه‌وێڵه‌ و خوارده‌مه‌نی به‌رهه‌م هێناوه‌. شاره‌کان و شارستانییه‌تی پێك هاتوون. به‌و شۆڕشه‌ زه‌فه‌ری به‌سه‌ر دێوەزمەی برسیه‌تی چه‌ند هه‌زار ساڵه‌ی پێشووی خۆی هێنا و دانه‌وێڵه‌ی نوێی به‌رهه‌م هێنا و فێر بوو چه‌شنی دانه‌وێڵه‌کان له‌گه‌ڵ وه‌رزی ساڵ و ئاو و هه‌وا، هاوتا بکات. ته‌نانه‌ت ئه‌مڕۆش نیوه‌ی مرۆڤی جیهان له‌ڕێگەی وه‌رزێرییەوە ژیانیان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن و سێ له‌ چواری ئه‌و به‌شه‌ به‌ ده‌ست و که‌ره‌سه‌ی ساکار و بەبێ که‌ڵك وه‌رگرتن له‌ که‌ره‌سه‌ی مودێڕن، به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن. وه‌چه‌ به‌ وه‌چه‌ ئه‌زموونی کار که‌ به‌ عاره‌قی نێوچاوان وه‌ده‌ستیان هێنابوو، به‌ وه‌چه‌ی نوێ ئه‌سپێردراوه‌. ماوه‌یه‌کی زۆر مرۆڤ ته‌نیا پشت ئه‌ستوور به‌ هێزی له‌ش و توانای ماسوولکه‌کانی خۆی بوو. به‌ پێی کات، دۆزیه‌وه‌ که‌ وزه‌ی سروشتی وه‌ك نه‌وت و ره‌ژی و گاز و ... که‌ ملیۆنان ساڵ پرۆسه‌ی دروستکردنیان له‌ لایه‌ن سروشته‌وه‌ به‌ڕێوه‌چووه‌، له‌ ناو زه‌ویدا شاردراونه‌ته‌وه‌ و هه‌روه‌ها دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و کانییه‌ وزه‌ سروشتیانه‌ مرۆڤی له‌ کار و ئیشی پڕ ره‌نج و ئازار رزگار کرد. 

   به‌ گورجی، به‌ هۆی دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و وزه‌ سروشتیانه‌ له‌ شه‌ست ساڵی رابردوه‌وه‌ حه‌شیمه‌تی سه‌ر زه‌وی دوو به‌رانبه‌ر زیاتر بۆته‌وه‌. زیاتر له‌ 2 ملیارد مرۆڤ روویان له‌ شاره‌کان کردووه‌. شاره‌کان به‌ گورجییه‌کی یه‌کجار زۆر له‌و ماوه‌یه‌دا گه‌وره‌ و گه‌وره‌تر بوونه‌ته‌وه‌. زیاتر له‌ نیوه‌ی 7ملیارد که‌سی سه‌ر زه‌وی له‌ شاره‌کاندا ده‌ژین. رۆژ به‌ رۆژ وزه‌ی پێویست بۆ ژیانی رۆژانه‌ زیاتر و زیاتر دبێته‌وه‌. به‌هۆی دۆزینه‌وه‌ی وزه‌ی ئه‌لکتریکی و دروستکردنی ئاسانسۆر، خانووبه‌ره‌کان درێژ و به‌رزتر ده‌بنه‌وه‌. ورده‌ ورده‌ به‌ جێی هێزی ماسوولکه‌ و له‌شی وه‌رزێران، که‌ره‌سه‌ی کشتوکاڵ وه‌ك تراکتۆر و کۆمباین و ... به‌کار هێنران. هێزی یه‌ك لیتر بنزین کاری 100 ده‌ستی مرۆڤه‌، له‌ 24 کاتژمێردا. ته‌نیا ئه‌و دانه‌وێڵه‌یه‌ی له‌ ئه‌مریکا به‌رهه‌م دێت، پێداویستی 2 ملیارد مرۆڤ دابین ده‌کات. به‌ڵام زۆربه‌ی ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ته‌نیا بۆ مرۆڤ که‌ڵکی لێ وه‌ر ناگیرێ، به‌ڵکوو بۆ تفاقی ئاژه‌ڵیش بەکه‌ڵک دێت. وه‌رزێری و به‌رهه‌مه‌کانی سه‌ر زه‌وی 70 له‌ سه‌دی ئاوی ده‌‌کارهێناوی مرۆڤیان بۆ خۆیان ته‌رخان کردوه‌. 

   له‌ سروشتدا هه‌مووشته‌کان به‌ یه‌که‌وه‌ په‌یوه‌ندیان هه‌یه‌. سه‌رئێشه‌ی نه‌بوون یاخود که‌مبوونی خوارده‌مه‌نی بۆ مرۆڤ له‌ سەردەمه‌کانی پێشوودا به‌ زوویی له‌بیر چوه‌وه، به‌ڵام سه‌رئێشه‌ی نوێی جێبه‌جێ کردنی خوارده‌مه‌نی زیاد‌ له‌ ئه‌ندازه‌ی پێداویستی مرۆڤ، جێی ئه‌وی گرته‌وه‌. کارلێکه‌ری کارخانه‌ پێترۆشیمییه‌کان له‌سه‌ر به‌رهه‌مه‌کان به‌تایبه‌ت به‌شی خواردن به‌ راده‌یه‌ک زۆره‌ که‌ هیچ شتێك وه‌ك شێوه‌ی سروشتی خۆی نه‌ماوه‌ته‌وه‌. به‌هۆی به‌رهه‌مهێنانی دانه‌وێڵه‌ی چێکراو له‌ بارودۆخێکی ئاو و هه‌وای سازکراودا‌ بۆ ئه‌وه‌ی پاره‌ی هێنان و بردنیان که‌م بێته‌وه‌، بۆته‌ هۆی ئه‌وی که‌ له‌ سه‌دساڵی ڕابردووه‌وه‌ سێ له‌ چوارلەسەدی دانه‌وێڵه‌ی سروشتیی له‌ ناو چوون. تا چاو هه‌ته‌ر ده‌کات خانووچکه‌ی پلاستیکی چێکراو بۆ به‌رهه‌مهینانی سه‌وزە و میوه‌ له‌ هه‌موو ناوچه‌کان دروست کراون‌. نه‌ ته‌نیا ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ ویتامینی کافی به‌ هه‌ڵسه‌نگاندن له‌گه‌ڵ بەرهه‌مه‌ سروشتییه‌کان یان نییه‌ به‌ڵکوو تامێکی سه‌یر و سه‌مه‌ڕەیان هه‌یه‌ که‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك جێێ به‌رهه‌مه‌ سروشتییه‌کان ناگرێته‌وه‌. 

   هه‌ر ئه‌ندازه‌ وڵات پڕ حه‌شیمه‌ت تر و مودێڕنتر بێت، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش ده‌کارهێنانی خوارده‌مه‌نییه‌کان زیاتر ده‌بێ. ته‌نانه‌ت بۆ وه‌ڵام دانه‌وه‌ی هه‌رچی گورجتر و دابینکردنی بۆ وێنه‌ گۆشتی ئه‌و شاره‌ پڕ حه‌شیمه‌تانه‌، له‌ شێوه‌ی چێکراو که‌ڵك وه‌رده‌گرن. 97 له‌سه‌دی ئاوی سه‌ر زه‌وی ئاوی سوێره‌. بۆ به‌رهه‌مهێنانی ئه‌و خوارده‌مه‌نیانه‌ زۆرتر له‌ ئاوی شیرین که‌ڵك وه‌رده‌گیرێ. بۆ به‌رهه‌مهێنانی کیلۆیه‌ك پەتاتە پێویستیمان به‌ 100 لیتر ئاو هه‌یه‌. بۆ کیلویه‌ك برینج، 4 هه‌زار لیتر ئاو و بۆ کیلۆیه‌ك گۆشت 13 هه‌زار لیتر ئاومان پێویسته‌. له‌ لایه‌کیتریشه‌وه‌ بۆ به‌رهه‌مهێنان و هێنان و بردنیشیان پێویستیمان به‌ نه‌وتی ژێر زه‌وی هه‌یه‌. ورده‌ ورده‌ پێداویستی ئابووری ئێمه‌ تا بن ددان به‌ نه‌وت به‌ستراونه‌ته‌وه‌. که‌ره‌سه‌ و ماشێنه‌ پیشه‌سازییه‌کان له‌ سه‌رتاسه‌ری ئه‌م جیهانه‌ ئاخرین پاشکه‌وته‌ نه‌وتییه‌کان هه‌ڵده‌لووشن. بۆ وێنه‌ له‌ شاری "لۆسانجلێس"ی ئه‌مریکا که‌ زیاتر له‌ 100 کیلۆمتری چوارگۆشه‌ی گرتووه‌، به‌ ئه‌ندازه‌ی حه‌شیمه‌ته‌که‌ی ئۆتۆموبیلی تێدایه‌. بۆ رووناک ڕاگرتنی ئه‌و شاره‌ له‌ شه‌ودا وزه‌یه‌کی یه‌کجار زۆر پێویسته‌. ئۆتۆمۆبیل له‌ کۆمه‌ڵگای ئه‌وڕۆدا بۆته‌ سیمبولێکی شارستانییه‌تی. ئه‌گه‌ر له‌ داهاتوودا هه‌موو مرۆڤێکی سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ ئۆتۆموبیلی هه‌بێ، به‌جێی 900ملیۆن ئۆتۆموبیل که‌ ئه‌مڕۆ له‌ جیهاندا هه‌یه‌، ژماره‌ی ده‌گاته‌  5 ملیارد. جگه‌ له‌وه‌ی به‌و هه‌موو ئۆتۆموبیله‌ ئاتمۆسفێری تا‌ راده‌یه‌کی زۆر پێ ئالووده‌ ده‌کرێ،  ده‌بێ بیر له‌‌ وزه‌یه‌کی نوێش بکه‌ینه‌وه‌، چونکه‌ هه‌ر وه‌ك ده‌زانین، ورده‌ ورده‌ خه‌ریکه‌ کانگا نه‌وتییه‌کانی جیهان به‌ره‌و ویشکی ده‌ڕۆن. 

   ئه‌وه‌ شتێکی زۆر سروشتییه‌ که‌ هه‌رچی گورجتر کۆمه‌ڵگا به‌ره‌و پێشکه‌وتوویی و شارستانییه‌ت بڕوا و گه‌وره‌تر ‌ببێته‌وه‌، به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ش پێداویستی و چاوه‌ڕوانی مرۆڤی ناو کۆمه‌ڵگا زیاتر ده‌بێ. له‌ ساڵی 1950ی زایینیه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ، ژماره‌ی مرۆڤی سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ دوو به‌رابه‌ر بۆته‌وه‌. له‌و ساڵه‌وه‌ تا ئێستا بۆ وێنه‌ ماسی گرتن پێنج به‌رابه‌ر بۆته‌وه‌- 100 ملیون تۆن به‌ جێی 18 ملیۆن تۆنی ئه‌و ده‌م. هه‌زاران که‌شتی به‌رده‌بنه‌ رووتاندنه‌وی زه‌ریاکان بۆ ڕاوه‌ ماسی. زۆربه‌ی چه‌شنی ماسییه‌کان له‌ناو چوون. چونکه‌ به‌ ڕاده‌یه‌ك به‌ خێرایی ماسی راوده‌کرێ که‌ ئیزنی توو رشتن و جووت گیری به‌ ماسییه‌کان نادرێت. ئێمه‌ خه‌ریکین بازنه‌ی ژیانێک تێك ده‌ده‌ین و له‌ناو ده‌به‌ین که‌ وه‌ك خه‌ڵاتێك پێمان گه‌ییوه‌. ئه‌گه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی ئه‌وڕۆ ماسی راو ده‌کرێ، درێژه‌ به‌ راوکردنی ماسی بده‌ین، تا ساڵی 2050 وه‌چه‌ی ماسی له‌ناو ده‌به‌ین. 

   ئێمه‌ی ‌ شار نشین له‌بیرمان چۆته‌وه‌ که‌ کانیاوه‌کانی ژێر زه‌وی خه‌ریکن هه‌موویان ئیشك ده‌بن. 500 ملیۆن مرۆڤ له‌ بیابانه‌کان ژیان ده‌که‌ن. ئه‌و مرۆڤانه‌ قه‌در و بایه‌خی ئاو ده‌زانن و ده‌توانن زۆر به‌ باشی ئاو پاشه‌که‌وت بکه‌ن. بریا ئێمه‌ش له‌وانه‌وه‌ فێری هه‌ڵسو که‌وت له‌ په‌یوه‌ندی کانییه‌کانی ئه‌م هه‌رده‌ بووبایه‌ین. له‌و چه‌ند ساڵه‌ی رابردوودا‌  چۆمه‌کان ئاویان وا که‌م بۆته‌وه‌ که‌ زۆربه‌یان ناگه‌نه‌ زه‌ریاکان. بۆ نموونه‌ ده‌ریای مردوو له‌ ئیسرائیل ساڵی میترێك له‌ ئاوه‌که‌ی که‌م ده‌بێته‌وه‌. هیندوستان یه‌ك له‌و وڵاتانه‌یه‌ که‌ خه‌ڵکه‌که‌ی زیاتر له‌ هه‌مووجێگایه‌کیتر له‌ که‌مبوونی ئاو ئازار ده‌کێشن. له‌ 50 ساڵی رابردووه‌وه‌ له‌و وڵاته‌ زیاتر له‌ 21ملیۆن چاڵی ئاو لێدراوه‌. له‌ زۆربه‌ی ناوچه‌کان بۆ گه‌یشتن به‌ ئاو، بیره‌کان ده‌بێ قووڵ و قووڵتر لێ بدرێن. له‌ رۆژهه‌ڵاتی ئه‌و وڵاته‌ سی له‌ سه‌دی چاڵاوه‌کان ئیشك بوون. له‌ ناوچه‌ مودێڕنه‌کانیتری ئه‌م جیهانه‌ به‌ شێوه‌ی مامناوه‌ندی ته‌نیا مرۆڤێك له‌ ڕۆژدا 800 تا هه‌زار لیتر ئاو به‌کاردێنێ. بڵێی تا که‌نگێ ئاوا بتوانین بیگوزه‌رێنین؟ تا که‌ی ئه‌م هه‌رده‌ ده‌توانێ خۆڕاگری له‌به‌رانبەر مرۆڤ بکات؟ له‌ لایه‌ن پسپۆرانه‌وه‌ به‌راوه‌رد ده‌کرێ، تا ساڵی 2025 نیزیکه‌ی دوو ملیارد مرۆڤ کێشه‌ی ئاویان ده‌بێ.  

   نیزیکه‌ی 6 له‌ سه‌دی لایه‌ی سه‌ره‌وه‌ی زه‌وی نمداره‌. لێره‌واره‌کان و میکڕۆئۆرگانیزمه‌کانی سه‌ر ئاوه‌کان و ناوچه‌ نمداره‌کانی زه‌وی ئه‌رکی خاوێنکردنه‌وه‌ و ساف کردنی هه‌وا و ئاتمۆسفێریان له‌ ئه‌ستۆیه‌ که‌ به‌ شێوه‌ی به‌رده‌وام له‌ لایه‌ن کارخانه‌کانه‌وه‌ پیس ده‌کرێنه‌وه‌. ئه‌و ناوچه‌ نه‌مدارانه‌ وه‌ك هه‌ور عه‌مه‌ل ده‌که‌ن. له‌ کاتی زیاده‌ له‌ را‌ده‌ ته‌ڕبوونی ئه‌و ناوچانه‌ی زه‌وی ئاوه‌که‌ی هه‌ڵده‌مژن و کاتی ویشکایی، هه‌میسان ده‌یده‌نه‌وه‌ به‌ زه‌وی.  به‌هۆی دروستکردنی خانووبه‌ره‌ و ته‌رخانکردنی زه‌وی بۆ مه‌زرا و ئاژه‌ڵداری له سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌ تا ئه‌وڕۆ نیوه‌ی ئه‌و ناوچه‌ نمدارانه‌ی سه‌ر زه‌وی ئیشك هه‌ڵگه‌راون. هه‌رکام له‌ ماکه‌ زیندووه‌کانی سه‌ر ئه‌م هه‌رده وه‌ك ئاو، هه‌وا، با و لێره‌واره‌کان ‌ به‌ یه‌که‌وه‌ په‌یوه‌ندییان هه‌یه‌. په‌رجۆی زیندووبوونی ئه‌م هه‌رده‌ له‌به‌ر چاومان دێ و ده‌ڕوا. لێره‌واره‌کان ئاو به‌ شێوه‌ی هه‌ڵم و نه‌م و ته‌م و مژ، ده‌ده‌نه‌وه‌ به‌ ئاتمۆسفێر. لێره‌واره‌کان به‌و کاره‌یان ژیانمان بۆ زیندوو ده‌که‌نه‌وه‌ و ده‌بنه‌ هۆی درێژه‌ پێدانی ژیان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌. ئه‌و لێره‌وارانه‌ وه‌ك ده‌رمان بۆ ده‌ردی گیانله‌به‌ران وان  . ئه‌و ماکانه‌ی به‌‌ هه‌وای ده‌وروبه‌رمانی ده‌ده‌ن، سارێژی برینه‌کانی ئێمه‌ن. سلول (خان)ه‌کانی له‌شی ئێمه‌ به‌ زمانێکی هاوبه‌ش له‌گه‌ڵ دار و درخته‌کان ده‌دوێن و له‌گه‌ڵ ئێمه‌ و گیانله‌به‌رانی دیکه‌ی ئه‌م هه‌رده‌ بنه‌ماڵه‌یه‌ك پێك دێنن. به‌ڵام له‌ ماوه‌ی چل ساڵی رابردووه‌وه‌ گه‌وره‌ترین ناوچه‌ی باران رێژی زه‌وی، لێره‌واره‌کانی ئامازۆن، به‌هۆی جێگاکردنه‌وه‌ی ئاژه‌ڵداری و وه‌رزێری، 20 له‌سه‌د چکووله‌ بۆته‌وه‌. 95 له‌سه‌دی به‌رهه‌می دانه‌وێڵه‌کانی ئه‌و ناوچه‌یه‌‌ بۆ دابینکردنی تفاقی ئاژه‌ڵ له‌ ئورووپا و ئاسیا ته‌رخان کراون. زۆربه‌ی ناوچه‌ لێره‌واره‌کانی دیکه‌ی سه‌ر زه‌وی له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی وێرانبوونیان لێ ده‌کرێ. ژیانی ئێمه‌ په‌یوه‌ندی و پێکه‌وه‌بوون و شانۆیه‌کی هاوبه‌شه‌ له‌ مابه‌ین ئاو، هه‌وا، زه‌وی و هه‌ته‌او دا. له‌ زۆربه‌ی ناوچه‌کانی زه‌وی ئه‌و شانۆ هاوبه‌شه‌ وێران کراوه‌. له‌ به‌شه‌کانیتری ئه‌م جیهانه‌ش بۆ بردنه‌ سه‌ری ژیان و پێشگرتن له‌ برسێتی، له‌ فرۆشتن و به‌‌کارهێنانی داری لێره‌واره‌کان که‌ڵك وه‌رده‌گرن، که‌ ئه‌وه‌ش به‌نۆبه‌ی خۆی ده‌بێته‌ هۆی رووتانه‌وی کانگاکانی ژیان له‌سه‌ر زه‌وی. له‌ وڵاتی هاییتی که‌ یه‌ك له‌ فه‌قیرترین وڵاتانی جیهانه‌، کاسبی به‌ دار و درخته‌کان و ره‌ژی، یه‌ك له‌ گه‌وره‌ترین کانگاکانی پاره‌ په‌یداکردنه‌. زیاتر له‌ 2 ملیار که‌س له‌سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ که‌ یه‌ك له‌ سێی مرۆڤ ده‌گرێته‌وه‌، په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ کڕین و فرۆشی "ره‌ژی دار" دا هه‌یه‌‌. ته‌نیا 2 له‌ سه‌دی لێره‌واره‌کانی هاییتی توانیویانه‌ گیانی خۆیان له‌ توونا بوون رزگار بکه‌ن. 

   وڵاتی نیجێریا یه‌ك له‌ گه‌وره‌ترین وڵاتانی نه‌وتی ئه‌فریقایه‌ به‌ڵام 70 له‌سه‌دی خه‌ڵکه‌که‌ی له‌ فه‌قیریدا ده‌ژین. به‌ هۆی نه‌وته‌وه‌ وڵاته‌که‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌ به‌ڵام خه‌ڵکه‌که‌ی هیچ ئیمکانێکیان بۆ به‌شداریکردن له‌و ماکه‌ سروشتییه‌ نییه‌. له‌ زۆربه‌ی وڵاته‌ نه‌وتییه‌کانیتری سه‌ر زه‌وی هه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ی نیجێریا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ‌ و نیزیکه‌ی نیوه‌ی مرۆڤی برسی ئه‌م جیهانه‌ له‌ وڵاته‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌کانی نه‌وتی هه‌ڵکه‌وتووه‌. ئه‌و رێگایه‌ی ئێمه‌ی مرۆڤ پێداده‌ڕۆین، وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی ئه‌و خه‌ونانه‌ نین که‌ مرۆڤ ئاره‌زووی ده‌کات. له‌ 50 ساڵی رابردووه‌وه‌ کەلەبەری مابه‌ین ده‌وڵه‌مه‌ند و فه‌قیر گه‌وره‌ و گه‌وره‌تر بۆته‌وه‌. ئه‌مڕۆ سه‌رمایه‌ و کاپیتالی هه‌موو جیهان ته‌نیا له‌ ژێر ده‌ست و کونترۆلی 2 له‌ سه‌دی مرۆڤ دایه‌. ئایا ئه‌و نابه‌رابه‌رییه‌ ئیدامه‌ی ده‌بێ؟ ئایا به‌و شێوه‌یه‌ ده‌کرێ ژیان درێژه‌ی پێ بدرێ؟ ئه‌وه‌ یه‌ك له‌ هۆکارە‌ گه‌وره‌کانی کۆچی مرۆڤ له‌ چه‌ند ساڵانی رابردووه‌وه‌یه‌ که‌ بۆ درێژه‌پێدانی ژیان و به‌هۆی ‌ نابه‌رابه‌ری کۆمه‌ڵایه‌تی روویان له‌ شاره‌ گه‌وره‌کان و وڵاتانی پێشکه‌وتوو کردووه‌. به‌ پێی ئامار له‌ حه‌وتوو دا له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهان نیزیکه‌ی یه‌ك ملیۆن مرۆڤ رووده‌که‌نه‌ شاره‌ گه‌وره‌کان. له‌ هه‌ر شه‌ش که‌س، مرۆڤێك له‌م جیهانه‌دا له‌ بارودۆخی دژوار و به‌ بێ هیچ ئاسایش و پارێزراویه‌ك، به‌ بێ ده‌ست پێڕاگه‌یشتن به‌ ئاوی خاوێن یا ئه‌لکتریسیته‌ یاخود هه‌ر ئیمکانێکی ژیان، ده‌ژی. 

   برسیه‌تی خۆی بڵاو کردۆته‌وه‌. زیاتر له‌ یه‌ك ملیارد مرۆڤ له‌ مه‌ترسی برسیه‌تیدا ده‌ژین. مرۆڤی برسی له‌ زۆربه‌ی وڵاتانی جیهان بۆ درێژه‌پێدانی ژیانیان له‌ زبلی به‌رماوه‌ی مرۆڤه‌کانیتر که‌ڵك وه‌رده‌گرن. هاوکات ئێمه‌ش زیاتر و زیاتر کانگا‌ سروشتیه‌کان هه‌ڵده‌کۆڵێن. ئه‌و کانگایانه‌ی که‌ به‌بێ ئه‌وان ژیانی مرۆڤ و ئاژه‌ڵه‌کانیتر به‌ره‌و توونا بوون ده‌ڕوات. به‌ڵام سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌وانه‌، ئێمه‌ی مرۆڤ هه‌وڵ بۆ گۆڕینی مودێلی ژیانمان ناده‌ین! ته‌ماح و چاوچنۆکی مرۆڤ زیاتر و زیاتر ده‌بێ و ته‌نانه‌ت له‌و ساڵانه‌ی دواییدا له‌ خیزی سه‌حراکانیش ناگوزه‌رێین و به‌ سووتاندنی ئه‌و خیزانه‌ ماکه‌ به‌که‌ڵکه‌کانی جیا ده‌که‌نه‌وه‌ و وه‌ك سووته‌مه‌نی که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گرن. بۆ به‌رهه‌مهینانی ئه‌و سووته‌مه‌نییه‌ به‌ ملیۆنان کۆبیك میتر ئاوی پێویسته‌ و به‌ هه‌ده‌ردانی وزه‌ی بێ کۆتایی بارودۆخێکی دژوار بۆ ژیان له‌سه‌ر زه‌وی پێك دێت. وا دیاره‌ مرۆڤ به‌ بێ بیرکردنه‌وه‌ له‌ داهاتووی ژیان، له‌ هیچکام له‌ کانگا سروشتییه‌کانی جیهان  که‌ بوونیان بۆ ئێمه‌ و ئاژه‌ڵانیتر حه‌یاتییه‌، ناگوزه‌رێن! به‌هۆی هه‌مه‌ره‌نگ بوون و مودێڕن بوونی ژیانی مرۆڤەوە، پێداویستی به‌ وزه‌ی ئه‌لکتریکی و سووته‌مه‌نی و به‌تایبه‌ت هاتوچۆی رۆژانه‌ی به‌ که‌ره‌سه‌کانی وه‌ك ئوتۆموبیل، شه‌مه‌نه‌فه‌ر، فڕۆکه‌، که‌شتی و ... گه‌وره‌تر و گه‌وره‌تر ده‌بێته‌وه‌. ژیانی مرۆڤ له‌سه‌ر ئه‌م جیهانه‌ وه‌ك موتۆڕێك وایه‌ که‌ بۆ لێ خوڕینی په‌یتا په‌یتا پێویستی به‌ بێنزینی زیاتر هه‌یه‌ و دیاره‌ بۆ به‌رگری له‌ رانه‌وستانی ئه‌و موتۆڕه‌ زیاتر و زیاتر که‌ڵك له‌ کانگا‌ سروشتییه‌کان وه‌رده‌گیرێ. 

   ئه‌گه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ بڕواته‌ پێش، ماکه‌ حه‌یاتییه‌کان که‌ سروشت به‌ درێژایی چه‌ندین ملیۆن ساڵ بۆ دابینکردنی ژیانی گیانله‌به‌رانی سه‌ر ئه‌م جیهانه‌ پێکی هێناوه‌، له‌ داهاتوویه‌کی نیزیکدا به‌هۆی چالاکییه‌ له‌را‌ده‌به‌ده‌ره‌کانی مرۆڤ وه‌ك گواستنەوە، پیشه‌ سازی، توونا کردنی لێره‌واره‌کان و کشتوکاڵ و... له‌ ناوی ده‌بات. به‌و چالاکییانه‌ زیاتر و زیاتر ماکه‌ی دی ئۆکسیدی که‌ربون ئازاد ده‌کرێ که‌ له‌ نه‌هایه‌تدا ئاتمۆسفێری  ده‌وروبه‌رمانی پێ گه‌رمتر ده‌بێته‌وه‌، ئه‌و ماکه‌یه‌ی  که‌ سروشت بۆ درێژه‌پێدانی ژیان له‌سه‌ر زه‌وی به‌ درێژایی ملیۆنان ساڵ به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ی ئاتمۆسفێری کشاندبۆوه‌. وا دیاره‌ کوێرانه‌ و به‌ ده‌ستی خۆمان ملوکول به‌ ملوکول، هاوسه‌نگی که‌ش و هه‌وای ئه‌م جیهانه‌ به‌ره‌و توونا بوون رێنوێنی ده‌که‌ین. به‌هۆی گه‌رم بوونه‌وه‌ی ئاتمۆسفێر هه‌ر دووك سه‌رجه‌می باشوور و باکووری زەوی که‌وتوونه‌ته‌ مه‌ترسییه‌وه‌. لێره‌ و له‌و دوو ناوچه‌ حه‌یاتییه‌دا ئاڵوگۆڕ به‌سه‌رداهاتن و گه‌رمبوونه‌وه‌ی  ئاتمۆسفێر به‌ ڕاشکاوی ده‌بینرێ. سه‌هۆڵه‌کان به‌ خێراییه‌کی به‌رچاو هاوین به‌ هاوین  خه‌ریکی توانه‌وه‌ن. 40 له‌سه‌دی ئه‌و سه‌هۆڵانه‌ تواونه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر به‌و شێوه‌یه‌ بڕواتە پێشەوە، تا ساڵی 2040 ده‌توانێ له‌ ناو بچێ و ته‌واوی سه‌هۆڵه‌که‌ توونا بێ. به‌ درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تی تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ ئاتمۆسفێری زه‌وی، وه‌ك ئه‌وڕۆ پڕ کاره‌سات نه‌بووه‌. له‌ جه‌مسه‌ره‌کانی باشوور و باکوور، هاوسه‌نگی سروشت تێکدراوه‌. ئاژه‌ڵه‌کانی له‌و ناوچانه‌دا ده‌ژین سه‌ریان لێ شێواوه‌ و وه‌چه‌یان به‌ره‌و توونابوون ده‌ڕوا. 

   له‌ سی ساڵی داهاتوودا سه‌هۆڵه‌کانی سه‌رجه‌می باکوور 30 له‌ سه‌دی که‌م ده‌بێته‌وه‌. به‌هۆی گه‌رمبوونه‌وه‌ی ئاتمۆسفێر و هه‌وا، ئاوی شیرین په‌یتا په‌یتا تێکه‌ڵاوی ئاوی سوێری ئوقیانووسه‌کان ده‌بێته‌وه‌. به‌ هۆی ئه‌و تووانه‌وه‌یه‌ ئاوی ئوقیانووسه‌کان زیاتر له‌ حه‌وت میتر به‌رز ده‌بنه‌وه‌ و هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی له‌ ده‌وروبه‌ری زه‌ریا کان و ئوقیانووسه‌کاندا ده‌ژین، دخاته‌‌‌ ژێر مه‌ترسییه‌وه‌. 

   شاخی کلیمانجاروی ئه‌فریقا، شکڵ و شه‌مایلی گۆڕدراوه‌. سه‌هۆڵبه‌ندانه‌ سروشتییه‌که‌ی 80 له‌ سه‌دی گه‌وره‌یی خۆی له‌ ده‌ست داوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ به‌رزترین جێگای شاخه‌کانی هیمالایاش سه‌هۆڵبه‌ندانه‌کان به‌ره‌و که‌می ده‌ڕۆن. ئه‌و سه‌هۆڵبه‌ندانانه‌ رۆڵێکی زۆر گه‌وره‌یان له‌ سه‌ر شانه‌ بۆ راگرتنی بازنه‌ی جێگۆڕکێی ئاوه‌کان له‌ دنیادا. له‌ زستاندا ئاو به‌ شێوه‌ی سه‌هۆڵ له‌خۆیاندا راده‌گرن و له‌ هاویندا به‌ شێوه‌ی تراویلکە ده‌یده‌نه‌وه‌ به‌ زه‌وی. بۆ وێنه‌ سه‌هۆڵبه‌ندانی هیمالایا وه‌ك کانییه‌که‌ بۆ رووباره‌کان له‌ قاڕه‌ی ئاسیا. دوو ملیارد مرۆڤ خووگر یاخود به‌ستراونه‌ته‌وه‌ به‌و رووبارانه‌وە، جا چ بۆ خواردن یا بۆ ئاودانی مه‌زرا و زه‌وی. ئێمه‌ی مرۆڤ خه‌ریکین که‌ش و هه‌وایه‌ك که‌ زیاتر له‌ چه‌ندین هه‌زار ساڵ یه‌ك له‌ پێداویستییه‌کانی سه‌ره‌کی بۆ ژیان له‌سه‌ر زه‌وی بووه‌، له‌ ناو به‌رین. 

   له‌و ساڵانه‌ی دوایی دا زیاتر له‌ هه‌ر کاتێكی تر شاره‌ گه‌وره‌کان و لێره‌واره‌کان به‌هۆی ئیشکبوونی هه‌وا ده‌سووتێن و له‌ناو ده‌چن. ئه‌وه‌ش خۆی له‌خۆیدا گه‌رمای ده‌وروبه‌ری زه‌وی گه‌رمتر ده‌کات، چونکه‌ به‌و سووتاندنه‌ که‌ربۆنی ناو ئاتمۆسفێر زیاتر ده‌بێت. به‌هۆی گۆڕانی که‌ش و هه‌وا له‌ هه‌موو ناوچه‌کانی زه‌وی، هه‌ڕه‌شه‌ی مه‌ترسیه‌کی زۆر گه‌وره‌ ئاراسته‌ی ژیان له‌سه‌ر ئه‌م هه‌رده‌ ده‌کرێ. بۆ وێنه‌ له‌ سیبری به‌هۆی سه‌رمای زۆری ئه‌و ناوچه‌یه‌ سه‌ر عه‌رزه‌که‌ی هه‌میشه‌ به‌ستوویه‌تی. ئه‌گه‌ر به‌هۆی گه‌رمبوونه‌وه‌ی ئاتمۆسفێر سه‌هۆڵی سه‌ر زه‌وی ئه‌و ناوچه‌یه‌ بتوێته‌وه‌، وه‌ك بۆمبێکی کاتژمێری بۆ گیانله‌به‌ران وایه‌ چونکه‌ "مێتان" له‌خۆیدا راده‌گرێ که‌ بیست جار مه‌ترسیدارتره‌ له‌ که‌ربۆن. ئه‌گه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌ بتوێته‌وه،‌ به‌ ئازادکردنی مێتان له‌ ئاتمۆسفێردا مه‌ترسییه‌کی زۆر گه‌وره‌ بۆ ژیان چاوه‌ڕوان ده‌کرێ. 

   بۆ راگرتنی ژیان له‌سه‌ر زه‌وی پێداویستییه‌ حه‌یاتییه‌کانی وه‌ك هه‌وا و ئاو و شێوه‌کانی ژیان به‌یه‌که‌وه‌ گرێدراون و به‌داخه‌وه‌ ئێمه‌ی مرۆڤ ئه‌و گرێیانه‌مان لێك کردوونه‌ته‌وه‌. ئێمه‌ ده‌بێ ئه‌و ڕاستییه‌ بسلمێنین که‌ ئه‌و مه‌ترسیانه‌ی ئه‌وڕۆ به‌ره‌وڕووی ئێمه‌ و گیانله‌به‌رانیتر بوونه‌ته‌وه‌، ته‌نیا و ته‌نیا به‌رپرسه‌که‌ی ئێمه‌ی مرۆڤین. ئێمه‌ و ته‌نیا ئێمه‌، زه‌ویمان به‌و شێوه‌یه‌ی خۆمان ده‌مانه‌وێ، گۆڕیوه‌! به‌داخه‌وه‌ کاتێکی زۆر که‌م بۆ گۆڕانکاری ئه‌و خوو خده‌ ناله‌بارانه‌ و قه‌ره‌بووکردنی هه‌ڵه‌کانمان ماوه‌ته‌وه‌. 

نابه‌رابه‌ریه‌که‌ تا راده‌یه‌که‌ که‌ : 

- بیست له‌ سه‌دی حه‌شیمه‌تی زه‌وی که‌ڵك له‌ هه‌شتا له‌ سه‌دی کانییه‌کانی ئه‌م هه‌رده‌ وه‌رده‌گرن! 

- خه‌رج و مه‌خاریجی شه‌ڕ و چه‌که‌مه‌نی له‌ دنیادا 12 به‌رابه‌ر زیاتره‌ له‌ یارمه‌تیگه‌یاندن به‌ مرۆڤه‌‌ هەژاره‌کانی دنیا!

- 5 هه‌زار مرۆڤ له‌ ڕۆژدا به‌هۆی پیس بوونی ئاوی خوارنه‌وه‌، ده‌مرن!

- یه‌ك ملیار مرۆڤ له‌ جیهاندا ده‌ستیان به‌ ئاوی خواردن ڕاناگات! 

- نیزیکه‌ی یه‌ك ملیارد مرۆڤ له‌ برسیه‌تیدا ده‌ژین!

- زیاتر له‌ 50 له‌ سه‌دی به‌رهه‌می دانه‌وێڵه‌ی دنیا بۆ تفاقی ئاژه‌ڵ و سووته‌مه‌نی بیۆلۆژی به‌کار ده‌هێنرێت!

- 40 له‌ سه‌دی زه‌وی کشتوکاڵ وێران کراون!

- هه‌ر ساڵه‌ی 13 ملیۆن هێکتار لێره‌وار له‌ناو ده‌چن!

- یه‌ك له‌ چوار ئاژه‌ڵی مه‌مکدار، یه‌ك له‌ هه‌شت باڵه‌نده‌، یه‌ك له‌ سێ چه‌شنی دوو گیانه‌کان مانه‌وه‌ی وه‌چه‌کانیان له‌ مه‌ترسیدایه‌. 

- به‌هۆی ئه‌و بارودۆخه‌ی مرۆڤ بۆ ئه‌و چه‌شن ئاژه‌ڵانه‌ی به‌ دیاری هێناوه‌،  مردنیان یه‌ك ملیۆن جار زیاتره‌ له‌ ڕه‌وتی سروشتی خۆیان!

- سێ له‌ چواری چه‌شنه‌کانی ماسی یا له‌ ناو چوون و یا له‌حاڵی توونابووندان!

- له‌و کاته‌وه‌ مرۆڤ مێژووی خۆی نووسیوه‌ته‌وه‌، هیچکات وه‌ك 15ساڵی ڕابردوو هه‌وا وه‌ك ئێستا گه‌رم نه‌بووه‌!

- جه‌مسه‌ره‌کانی زه‌وی له‌ 40 ساڵی رابردووه‌وه‌ 40 % یان چکووله‌تر بوونه‌ته‌وه‌.

- له‌ ساڵی 2050 دا پێشبینی ده‌کرێ که‌ زیاتر له‌ 200 ملیۆن مرۆڤ به‌هۆی گؤڕانی هه‌واوە کوچ ده‌که‌ن و له‌ جێگای خۆیاندا نامێنن!

   ئێمه‌ بۆ ئه‌و هه‌ڵوێستانه‌مان تاوانێکی زۆر گه‌وره‌ و مه‌زن له‌سه‌ر شانمانه،‌ لای که‌م له‌ به‌رانبه‌ر ئاژه‌ڵه‌کانی تری زه‌وی. 

    به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌موو کێشه‌یه‌، له‌ سه‌رانسه‌ری ئه‌م جیهانه‌دا بایه‌خێکی یه‌کجار زۆر به‌ خوێنده‌واری منداڵان ده‌درێ. ئیتر کاتی ئه‌وه‌ به‌سه‌ر چووه‌ دیوار له‌ مابه‌ین مرۆڤه‌کاندا بکێشرێ. ئه‌زموون پێی سه‌لماندوین که‌ یه‌کیه‌تی مرۆڤ هه‌زاران به‌رانبه‌ر به‌ هێزتره‌ له‌ ویست و خۆپه‌ره‌ستی ده‌وڵه‌ته‌کانی جیهان. بۆ وێنه‌ له‌ بنگلادێش که‌سێك بانکێکی بۆ فه‌قیره‌کان کردۆته‌وه‌ و پاره‌یان بۆ کاسبیکردن ده‌داتی و به‌و شێوه‌یه‌ ته‌نیا له‌ ماوه‌ی سی ساڵدا گیانی زیاتر له‌ سه‌دو په‌نجا ملێۆن که‌سی له‌ مردن رزگار کردووه‌. خه‌ڵکی کۆستۆریکا ژیانی سروشتی و دژ به‌ شه‌ڕیان هه‌ڵبژاردووه‌، ئه‌و وڵاته‌ ئیتر هێزی نیزامی نییه‌ و پاره‌که‌ی بۆ خوێنده‌واری منداڵه‌کانیان و دروستکردنی لێره‌واره‌کان ته‌رخان کراوه‌. ئێمه‌ ده‌بێ فێر بین به‌ پێی پێداویستی له‌ خوارده‌ مه‌نی و شته‌کانیتر که‌ڵك وه‌رگرین و زیاده‌ڕۆیی نه‌که‌ین. ده‌کرێ بۆ دابین کردنی ژیان، ماسی بگیرێت به‌و مه‌رجه‌ی زیاده‌ڕۆیی لێ نه‌کرێ و ئیزنی زایین و گه‌وره‌بوون به‌ ماسییه‌کان بدرێت و بایەخ بە یاساکانی ژیانی گیانله‌به‌رانی زه‌ریایی بدرێت. ئه‌وڕۆ له‌ وڵاته‌ پێشکه‌وتووه‌کان خانوو به‌ره‌ به‌ سه‌ربانی ته‌یار به‌ وه‌رگرتنی تیشکی تاو ساز کراون که‌ وزه‌ی رۆژانه‌یان دابین ده‌کات. وڵاته‌کانی نۆی سه‌یلاند، ئیسلاند، ئوتریش و سوئێد و نه‌ته‌وه‌کانیتر که‌ڵك وه‌رگرتن له‌ وزه‌ سروشتی و که‌م زیانه‌کانی وه‌ك هه‌تاو و با و ... یان له‌ به‌رنامه‌ی خۆیاندا گونجاندووه بۆ ئه‌وه‌ی له‌وه‌ زیاتر هاوسه‌نگی کانییه‌کانی زه‌وی تێك نه‌ده‌ن‌.  ئێمه‌ ده‌زانین که‌ 80 له‌ سه‌دی پێداویستی وزه‌ی رۆژانه‌مان له‌ کانگا‌ فۆسیله‌کانی وه‌ك نه‌وت و ره‌ژی و ... دابین ده‌کرێ، به‌ڵام ئه‌مڕۆ بۆ وێنه‌ له‌ دانماڕک کارخانه‌ی ئینرژی وزه‌ی نوێ سازکراوه‌ که‌ به‌جێی دانه‌وه‌ی که‌ربون به‌ هه‌وا و پیسکردنی ئاتمۆسفێر، ئه‌و که‌ربۆنه‌ به‌ زه‌وی ده‌داته‌وه‌. ئایا بڵێی ئه‌وه‌ رێگا چاره‌یه‌ك بۆ داهاتوو نه‌بێ؟ ره‌نگه‌! ئه‌وڕۆ ته‌نانه‌ت ده‌کرێ له‌ شه‌پۆلی ئاوی زه‌ریاکان هێزی ئه‌لکتریکی وه‌ربگیرێ. له‌ دانمارك به‌هۆی دروستکردنی که‌ره‌سه‌ی تووربینی‌ هێزی با، 20 له‌ سه‌دی وزه‌ی ئه‌لکتریکی وڵاته‌که‌ی دابین ده‌کرێت. ئه‌مریکا، ئاڵمان، هیندوستان و ئه‌سپانیا پاره‌یه‌کی زۆریان بۆ دروستکردنی ئه‌و چه‌شن وزه‌ سروشتییانه‌ ته‌رخان کردوه‌ و ته‌نانه‌ت به‌و پرۆژانه‌وه‌ زیاتر له‌ 2 و نیو ملیۆن مرۆڤ سه‌رقاڵن و کار ده‌که‌ن. ئێمه‌ ده‌بێ هه‌وڵ بده‌ین هه‌رچی زیاتر له‌ وزه‌ی به‌تایبه‌ت "هه‌تاو" و "با" که‌ڵك وه‌ربگرین. ئه‌و وزه‌یه‌ی هه‌تاو له‌ کاتژمێرێکدا به‌ زه‌وی ده‌دا پێداویستی وزه‌ی یه‌ك ساڵی ته‌واوی مرۆڤایه‌تییه‌. تا ئه‌وکاته‌ی زه‌وی هه‌بێ ئه‌و وزه‌یه‌ش هه‌ر هه‌یه‌ و کۆتایی نایه‌ت. ئێمه‌ ده‌بێ فێر بین، ده‌ست له‌ هه‌ڵکۆڵینی زه‌وی هه‌ڵگرین و به‌ره‌و سه‌ره‌وه‌ و بۆ لای ئاسمان و وزه‌ی هه‌تاو بڕۆین. هه‌موو ئه‌و تاقیکارییانه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی وزه‌ی نوێیه‌ و ئێمه‌ ده‌بێ به‌ زانسته‌وه‌ به‌ره‌و پیریان بڕۆین. ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ کاتێك سه‌رکه‌وتوو ده‌بێت که‌ هه‌موو مرۆڤی ئه‌م جیهانی به‌شداری تێدا بکه‌ن. ئه‌و هه‌لانه‌ی له‌ ده‌ستمان داون و ئه‌و ‌کێشانه‌ی دژبه‌ خۆمان و گیانله‌به‌رانی تر به‌ڕێوه‌مان بردوون، ئیتر قه‌ره‌بوو ناکرێنه‌وه‌، به‌ڵکوو گرنگ و خاڵی سه‌ره‌کی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌وشته‌ی بۆمان ماوه‌ته‌وه‌ و هێشتا له‌ ده‌ستمان نه‌داوه‌، بیپارێزین! هه‌رکام له‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر دوو رێگاییه‌کدا راوه‌ستاوین و به‌رپرسایه‌تیمان سه‌باره‌ت به‌و ئه‌رکه‌ واته‌ رێگاچاره‌ دۆزینه‌وه‌ هه‌یه‌. ره‌نگه‌ له‌ وڵاتی جیاوازدا بژین و بۆچوون و چاوه‌ڕوانیمان جیاوازبێت‌، به‌ڵام کاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ که‌ له‌ سه‌ده‌ی ئینترنێت که‌ په‌یوه‌ندی مرۆڤ هەرگیز بە ڕادەی ئه‌مڕۆ ساکار نه‌بووه‌، به‌یه‌که‌وه‌ و له‌گه‌ڵ یه‌کتر چاره‌یه‌ک بۆ ئه‌و کێشه‌یه‌ بدۆزینه‌وه‌. کێشه‌یه‌ك که‌ هه‌موومان ده‌گرێته‌وه‌. وه‌رن ئه‌و شته‌ی بۆمان ماوه‌ته‌وه‌ پێکه‌وه‌ بیپارێزین. که‌وابوو له‌سه‌ر چی راوه‌ستاوین! 

ئێمه‌ی مرۆڤ خۆمان مێژووی داهاتوومان دیاری ده‌که‌ین. 

پێکه‌وه‌!